(समर्पण: नागरिक स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका लागि जीवन अर्पण गर्ने सम्पूर्ण योद्धाहरूमा ।)
कुनै कोठामा अरूले थुन्दा पीडा हुन्छ । त्योभन्दा ठूलो पीडा हुन्छ आफूलाई आफ्नै शरीरले थुन्दा । अहिले म त्यही अवस्थामा छु । एउटा खुट्टा काटिँदा नै यसको अलिअलि अनुभव भइसकेको थियो । अहिले त पूरै अन्धकार छ । हातगोडा चल्दैनन् । चिच्याउन खोज्छु तर बोली फुट्दैन ।
मन पनि प्रायः निष्क्रिय नै रहन्छ । होश भएको बेला कानले आवाज टिप्छ तर मेसिनको पिपपिप बाहेक केही आवाज सुन्दिनँ । नाकले स्प्रिटको बास्ना चिन्छ । अस्पतालमा छु कि भन्ने आशङ्का छ तर सत्य थाहा छैन ।
आफ्नै शरीरसँग मनले स्वतन्त्रता सङ्ग्राम गर्दै छ । यो निर्जीवजस्तो शरीरबाट मुक्त हुन चाहन्छ तर सक्दैन । कति दिनदेखि जिउँदो लास भएको छु ? थाहा छैन । यो शरीरलाई फेरि चलाउन सक्छु जस्तो पनि लाग्दैन । मलाई यो अवस्थामा राख्नेले छिटै मुक्ति देला जस्तो पनि छैन । कसले किन मलाई यसरी पाल्दै छ ?
मलाई यसरी राख्नुपर्ने कारण स्मृतिपटमा खोज्दै छु । केही दृश्य चलचित्र जसरी घुम्दैछन् ।
दृश्य १
खाना पस्केर मुखमा हाल्नै लागेको थिएँ, कसैले ढोका ढक्ढकायो । “को हो ?” भित्रबाटै सोधेँ । कोही बोलेन । ह्वीलचेयर गुडाउँदै कोठासम्म पुगेर कमप्युटर स्क्रीनमा हेरेँ । सीसीटिभीले खिचेको भिडियोमा दुईजना अजङ्गका अङ्गरक्षकका बीचमा उभिएको होचोहोचो मान्छेलाई कतै देखेदेखे जस्तो लाग्यो ।
“अर्जुन, ढोका खोल त ।” इन्टरकमबाट आएको स्वर सुनेपछि बल्ल चिनेँ । नवीन पो रहेछ । सँगै कलेज पढेका थियौँ । सरकारमा रहेको पार्टीले बुन्ने प्रोपागान्डाको योजना र प्रचार गर्न माहिर थियो । प्रधानमन्त्रीले पछिल्लो पटक निर्वाचित हुनेवित्तिकै गठन गरेको सञ्चार नियमन बोर्डमा ठाउँ दिएका थिए । केही दिनअघि रामेश्वर सम्पादक भएको आवाज अनलाइनमा सरकारको आलोचना गरेर एउटा लेख पठाएको थिएँ । नागरिकलाई सरकारले फैलाएको भ्रमबाट निस्कन अपिल गरेकै कारण नवीन आफैँ मलाई पक्रन त आएन ? मनमा डरले ढ्याङ्ग्रो ठोक्यो । हुन पनि नियमन ऐनको आडमा बोर्डले सरकारविरुद्ध लेखेबोलेकै कारण जोकोहीलाई जेल हाल्न थालेको थियो । सरकारको आलोचना गर्नु फलामको चिउरा चपाउनभन्दा गाह्रो बन्दै थियो ।
“के कामले आयौ, नवीन ?” भित्रैबाट सोधेँ । “मैले लेखेको कुरा पढेर समात्न त आएनौ ?”
“कुन लेख ? आज यता आउने काम पर्यो अनि पुरानो साथीलाई भेट्छु भनेर पो आएँ त ।”
के नवीन साँचो बोल्दैछ ? सँगै गएको आन्दोलनमा म घाइते भएको यत्तिका वर्ष हालचाल सोध्न नआएको ऊ अहिले किन आयो ? मनमा कुरा खेलाउँदै ढोका खोल्न गएँ ।
ढोका खोल्नासाथ नवीनले हास्दै भन्यो, “अर्जुन ! मेरो दोस्त ! धेरै पछि पो भेट भयो त है । झुस्स दाह्री पालेर नचिनिने पो भएछौ त ।”
मैले पनि मुस्कुराउँदै भनेँ, “तिमी पनि फेरिएछौ । सधैँ साधारण कपडामा देखेको । त्यो पनि १०-१५ वर्ष भयो भेट नभएको । अस्ति फोटोमा त यस्तो अनौठो लागेको थिएन । तर यसरी अचानक कालो सुटबुट अनि कालै चस्मा लगाएर दलबलका साथ आएपछि कसरी पो चिन्नू ? बरू भित्रै आऊ न ।”
ऊ मुसुक्क हास्दै भित्र आयो अनि पछाडिबाट ह्वीलचेयर ठेल्दै भन्यो, “भित्र कति बस्छौ यार ? कहिलेकाहीँ बाहिरको हावा पनि खाऊ न ।”
नवीनले किन त्यसो भन्यो ? उसलाई थाहा थियो र म केही दिनदेखि बाहिर ननिस्केको कुरा ? नयाँ शङ्का उब्जियो । डर बढ्यो । “खाना खाँन लाग्याथेँ । खाना खाइसकेर हावा खान जाऔँला नि, हुन्न ?”
“हुन्न, हुन्न । फुर्सद छैन । जिम्मेवारी नै त्यस्तै छ । फेरि हेर न, तिमीले चाहेर पनि मेरो इच्छा बेगर केही गर्न सक्दैनौ ।”
केही बोल्न सकिनँ । मेरो हिँडडुलको साधन नै उसको हातमा थियो । नवीनले सुसेल्दै सरासर गेटबाहिर पुर्यायो । उसको कालो रङ्गको गाडी बाटो पारी देखेँ । ड्राइभरले गाडी घुमायो । सँगसँगै आएका बडीगार्डले मलाई जुरुक्क बोके अनि गाडीको पछाडिको सिटमा राखे । एउटा बडीगार्ड मेरो दायाँतिर बस्यो । नवीन मेरो देब्रेतिर बस्यो । अर्कोले ह्वीलचेयर घरभित्र पुर्यायो । एकछिन पछि अगाडिको सिटमा आयो । गाडी गुड्यो । मनमनै आत्तिएँ ।
“मलाई कहाँ लाँदैछौ नवीन ?
“त्यो त तिमी आफैँले थाहा पाउँछौ अर्जुन । तर कहिलेकाहीँ गन्तव्य थाहा नभए पनि यात्रा रमाइलै हुन्छ । धैर्य गर ।” ऊ मुस्कुराउँदै बोल्यो ।
“किन लाँदैछौ ?”
“तिमी प्रश्न धेरै गर्छौ अर्जुन ।”
“तिमीले नै सिकाको हौ नवीन ।”
“मलाई गुरु मान्छौ भने अबदेखि प्रश्न नगर ।”
“अहँ, मेरो विवेकले मलाई चुप लागेर बस्न दिँदैन । स्कुलमा शुक्रलाल सर र क्याम्पसमा तिमीले राजनीतिक चेतको साँचो नदिएको भए सायद म मेरो विवेकलाई ताला लगाउन सिक्थेँ होला । तर खै किन हो तिमी अन्धभक्त भएर निस्कियौ । हामी त नागरिक स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका लागि सँगै लडेका थियौँ । बिर्स्यौ ?”
फेरि मुसुक्क हास्यो । मुस्कान सबैभन्दा ठूलो हतियार हो भन्छन् । उसको हासोले मेरो मथिङ्गल खल्बलियो । उसको विगतको धोका सम्झिएँ अनि भनेँ, “हुन त कसरी पो सम्झिनथ्यौ र ? तिमी त आन्दोलनबाटै भाग्याथ्यौ ।”
मुसुक्क हास्दै भन्यो, “भागेको थिइनँ म । संयोगले बचेको थिएँ । तर तिमी बुझ्दैनौ ।”
उसको त्यो कृत्रिम बोलीमा फसिनँ । भनेँ, “आजसम्म त मलाई सम्झेनौ । के छ कसो छ कहिले पनि सोधेनौ । फेरि तिम्रो कला थाहा छ मलाई । अनि आफ्नो स्वार्थको लागि तिमी जे पनि गर्न सक्छौ ।”
ऊ फेरि बोलेन । मैले ऊसँग बहस गर्न खोजेँ तर ऊ हासेरै मलाई जित्दै थियो । म चाहिँ अवाक् हुनुपरेकोमा रिसले मुर्मुरिँदै थिएँ । ऊसँग हार्दै थिएँ ।
गाडी गुडिरह्यो । नवीनसँग वादविवाद गर्न उसको विद्यार्थीकालदेखि अहिलेसम्मका थुप्रै प्रसङ्गमा सवाल गर्न छाडिनँ । नवीनले जवाफ नदिन छाडेन । कतिपय कुरा त हासेरै टारिदियो । झन्नै दुई घण्टा गाडी रोकिएपछि उसका बडीगार्डहरूले मलाई जुरुक्क बोकेर भुइँमा बसाए । कालो शिशा भएको गाडीबाट घाममा आउँदा एकछिन आँखा तिर्मिरायो ।
“उज्यालोमा अचानक आएपछि आँखा खोल्न गाह्रो हुँदो रैछ नि हैन ?” नवीनले कटाक्ष गर्यो । “तिमी अँध्यारोमा यति अभ्यस्त भयौ कि हामीले देखाएको उन्नतिको चमकले पनि तिमीलाई बिझाउँछ ।”
अलि प्रस्ट देख्न थालेपछि नवीनलाई हेरेँ । ऊ डाँडाको छेउमा उभिएर पाइन्टका खल्तीमा हात राखेर परका फाँट हेर्दै थियो । मभन्दा धेरै नै अग्लो देखिएको थियो । भन्दै थियो, “धेरै भएछ यता नआएको । यी हिमाल, पहाड, फाँट नहेरेको । फुर्सदै नहुने ।”
मलाई उसका कुरा सुन्न मन थिएन । तैपनि सोधेँ, “यो कुन ठाउँ हो ? के गर्न यहाँ ल्यायौ ?”
नवीन फरक्क फर्कियो र मलाई एकछिन नियाल्यो । मुहारमा दिग्दारी थियो । उसले कोटको टाँक खोल्यो अनि मेरो छेउमा कसेर बस्दै भन्यो, “यस्तो मनोरम ठाउँमा आएर पनि तिमी अझै प्रश्न गर्दैछौ ? के, किन, कसरी जस्ता प्रश्नहरूले तिम्रो दृष्टिकोण नै दूषित गरेका छन् । एकछिन शान्त होऊ, प्रश्नहरू बन्द गर । दृष्टिकोण बदल यार ।”
मैले बुझिनँ ।
“भनेँ त । प्रश्नहरू बन्द गर । सरकारले गलत गरिरहेको छ भन्ने विचार त्यागिदेऊ । तिमीले सरकार र नियमन बोर्डको बारेमा गलत सोच राखेका छौ, अर्जुन । तिमी ठान्छौ, सरकार स्वेच्छाचारी बन्दैछ । बोर्डको प्रयोग गरेर स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्न खोज्दैछ । त्यो बोर्डको सदस्य भएकाले तिम्रो लागि म भिलेन भएको छु । तर ध्यान दिएर हेर त, बोर्डले कुनै कुरामा बोल्न रोक लगाएकै छैन । कहिलेकाहीँ राज्य र सरकारका विरुद्ध अफवाह फैलाउने देशद्रोहीलाई पक्रेको कुरालाई ठूलो इस्यू बनाउन जरुरी नै छैन । भ्रामक समाचार र सूचनाले लोकतन्त्रको हत्या गर्छ । हामी त्यस्ता गलत कुराहरूलाई निर्मूल पार्न खोज्दैछौँ । तर पनि सबैलाई रोक्न गाह्रो छ । केही तिमीजस्ता प्रश्नकर्ताका दृष्टिमा परिहाल्छन् । अनि सबै कुरा नबुझी नकरात्मक दृष्टिकोण बनाउछौ । सरकार गलत छ, केही काम गर्दैन, जनतालाई दमन गर्छ, आदि इत्यादि । उफ् ! दृष्टिकोण बदल । हामीले गरेका राम्रा काम पनि हेर न ।”
“राम्रो कामलाई नराम्रो कहिले पनि भनेको छैन मैले । तर राम्रो छवि मात्र देखाउने अनि कमजोरीलाई अफवाह भन्ने सरकार प्रोपागाण्डावादी हो भनेर तिमीले नै सिकाको याद छ ?”
“किन नहुनु ? तर बेला त्यसो भनेको बेला परिस्थिति फरक थियो नि । तिमीलाई पनि थाहा छ कसरी त्यो बेला राजाले अधिनायक बनेर निर्वाचित सरकारलाई अनेक लाञ्छना लगाएर बर्खास्त गरेको थियो । स्वेच्छाचारी शासनको विरोध गर्दा हामीलाई “देशद्रोही” भनेको थियो ।”
“त्यति बेला र अहिलेमा के नै फरक छ र ? सत्य र लोकतन्त्रका लागि बोल्नेहरू अहिले पनि देशद्रोही नै त भनिन्छन् नि !”
“तिमी किन बुझेर पनि बुझ पचाउँछौ, अर्जुन ? हामीलाई देशद्रोही भन्नेहरू निरङ्कुश, अधिनायकवादी थिए भन्ने किन बिर्सिन्छौ ? अहिलेको हाम्रो सरकार जननिर्वाचित हो । हामीले जनताको म्यान्डेट बोकेका छौँ । तिम्रो दृष्टिदोषको कारण तिमी दुवैलाई एकै देख्छौ । तिमी अँध्यारोमा यति अभ्यस्त भयौ कि उज्यालो तिमीलाई बिझ्छ । आजकै उदाहरण लिऊँ न । तिमी सोच्दै छौ कि मैले तिमीलाई अपहरण गरेर यहाँ ल्याएँ । तर मैले तिमीलाई अपहरण गरेकै हैन । म त तिमीसँग केही समय बिताउन चाहन्छु अनि तिम्रो सरकारप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न चाहन्छु । तर हेर न, वैचारिक मतभेदले एउटा पुरानो साथीसँग पनि समय बिताउन कति मुस्किल गराउँदो रहेछ ।”
“ह्वीलचेयर खोसेर यहाँ ल्याएका छौ, अपहरण पनि हैन भन्दैछौ । तिमी त ठ्याक्कै तिम्रो सरकारजस्तै भएछौ ।” व्यङ्ग्य गरेँ ।
“अघि भनिसकेँ तिमीलाई अपहरण गरेको हैन । केही प्रमाण पनि छैन, अर्जुन ।” नवीन फिस्स हाँस्यो । “तैपनि साथीसाथीमा यस्तो त सामान्य नै हो नि ।”
मौनता छायो । एउटा सिन्काजस्तो घाँस चुँडेर दाँत कोट्याउँदै नवीनले भन्यो, “तिमी अझै पनि इतिहासमा रुमल्लिएका छौ, अर्जुन । तिम्रो मनमा अझै पनि त्यो सामन्ती सरकारका कर्तुतहरूले डेरा जमाएका छन् । तिमीलाई शङ्का छ जनताको यो सरकार पनि त्यस्तै बन्छ कि भन्ने । शङ्काले डर पैदा गरेको छ, कतै यो सरकारले पनि जनताका अधिकार खोस्ने त होइन ? नियमन बोर्डमार्फत् सत्तामा टिकिरहन विरोधीहरूलाई दमन गर्ने त हैन ? शङ्काले लङ्का जलाउँछ, मित्र । तिम्रो शङ्काको आगोले देशलाई खरानी बनाउँछ । त्यसैले शङ्काको निवारण गर्न जरुरी छ ।”
नवीनले मलाई सम्झायो सरकारका योजना र कामकारबाहीहरू । कुन योजनाले के परिवर्तन गर्छ र जनताको जीवनमा कसरी फरक पर्छ । अन्त्यमा भन्यो, “फेरि भन्छु, शङ्का र प्रश्न गर्न बन्द गरिदेऊ, अर्जुन । यसले हाम्रो समय मात्र नाश गरिरहेको छ । फेरि पार्टी र सरकारले प्रश्नलाई निषेध गरेको पनि छैन । तिमीले गर्ने प्रश्न त हामी पनि उठाइरहेका छौँ । छ्लफल गरेका छौँ सदन र सडकमा । समस्या समाधान गरेका छौँ । सरकारको विरोध गरेर तिमीले आफ्नो मात्रै हैन, देशकै समय र स्रोत बर्बाद गर्दैछौ । त्यसको साटो हामीलाई निश्चिन्त सहयोग गर । सबैलाई फाइदा हुनेछ ।”
लामो प्रवचनपछि नवीनका गार्डले गाडीबाट खाजा निकाले । खान मन थिएन तर नवीनले नखाएसम्म घर लगिदिन्न भन्यो । आफ्नो लाचारी अनि नवीनलाई मनमनै सरापेँ । खाइसकेपछि मुस्कुराउँदै भन्यो, “यो कहिले नबिर्स कि तिमीले सरकारी नुन खाएका छौ । सरकारले तिमीलाई पालेको छ । तिम्रो ह्वीलचेयर, तिम्रो दानापानी, सब सरकारी देन हुन् । यीमध्ये कुनै एकको कटौती गरिदियौँ भने तिम्रो अवस्था के हुन्छ होला ? कल्पना गर त ।”
एकछिन भाउन्न भयो । बसिरहेको भुइँ भासिएझैँ लाग्यो । सरकारसँग जीजीविषाको लागि मैले केही मागेको थिइनँ । जसोतसो आफ्नै कमाई खाएको थिएँ । सामाजिक सुरक्षा सरकारको दायित्व थियो । सरकारले दिएको भत्ता लिँदैमा सरकारको गुणगान मात्रै गर्नुपर्छ भन्ने पनि त थिएन । नागरिकले दुःख गरेर तिरेको करबाट तलबभत्ता लिनेले नै देश बर्बाद पारेका थिए । म देश बचाउन खोज्दै थिएँ । नागरिकको करको सदुपयोगको कुरा गर्दै थिएँ । तर यी कुरा भन्नुको कुनै तुक थिएन । नवीनले हाँसेरै टार्ने थियो । रिसाउँदै उसलाई हेर्न बाहेक केही गर्न सकिनँ ।
ऊ अझै भन्दै थियो, “यो पनि नबिर्स कि हामीसँग कसले के गर्दैछ भन्ने सबै जानकारी छ । जनताको सुरक्षाको लागि जनताले दिएको अधिकार प्रयोग गर्दा हामी कसरी तानाशाही भयौँ । हाम्रो सरकार लोकतान्त्रिक छ, अर्जुन । यहाँ प्रतिरोध गर्न पाइन्छ, बोल्न पाइन्छ, प्रश्न गर्न पाइन्छ । तर स्वतन्त्रताको पनि त सीमा हुन्छ नि, हैन र ?”
जनताले वैधता दिए भन्दैमा उनीहरूकै अधिकार कुण्ठित गर्नु जायज हो र ? नवीन किन देखिरहेको थिएन स्वतन्त्रताको अपहरण ? किन सुनिरहेको थिएन स्वाधीनताको चित्कार ? संविधान संशोधन गरेर स्वतन्त्रताको सीमा तोक्ने सरकारलाई अझै किन लोकतान्त्रिक भनिरहेको थियो ? कतै म नै गलत त थिइनँ ? के मैले सत्तारूढ दल र व्यक्तिहरूलाई बुझ्न नसकेरै प्रश्न गरिरहेको थिएँ ?
पलभरमै झसङ्ग भएँ । नवीनले यही चाहेको थियो । ऊ मलाई भ्रममा पार्न खोज्दै थियो । म कसैगरी पनि उसको जालमा फस्नु हुँदैनथ्यो । प्रश्न र तर्कहरूले घेरे । यस्तैमा नवीनका मान्छेहरूले मलाई फेरि बोकेर गाडीमा चढाए । घर पुगेपछि फेरि अघिजस्तै गरी बोकेर ह्वीलचेयरमा राखे । नवीन मुस्कुराइ नै रहेको थियो ।
दृश्य २
रामेश्वरको फोन आयो, “अर्जुनजी, तपाईंको लेख प्रकाशन गर्न बोर्डले अनुमति दियो । किन, कसरी नसोध्नुहोला । म आफैँ छक्क परेको छु …तर तपाईं सतर्क रहनुहोला है ।”
नवीनले टाकुरीमा प्रवचन सुनाएको केही दिन भएको थियो । नवीनको कुरा सुन्दा त त्यो लेख निस्किने कुनै आशै गरेको थिइनँ । रामेश्वरको कलले चकित भएँ । उनलाई धन्यवाद दिएँ । एक मनले त खुशी भएँ तर कताकता डर पनि लाग्यो । यस्तैमा नवीनको मेसेज आयो, मैले त्यत्रो सम्झाउँदा पनि तिमीले त्यस्तो लेख छपाएरै छाड्यौ ? तिमीले त आफूलाई मात्र हैन, मलाई पनि अफ्ठ्यारोमा पार्यौ । भन के गरूँ म ?
पढ्दापढ्दै नवीनको अर्को मेसेज आयो, तिमीलाई कसैले फोन त गरेको छैन नि ?
रामेश्वरले फोन गरेको नवीनले थाहा पाइसकेको थियो । स्वाभाविक थियो । सबै सञ्चार माध्यम सरकारको निगरानीमा थिए । तर कतै ऊ आँफै समस्यामा त परेन ? उसको मेसेजले त्रास बढायो । मेरा औँला मोबाइलको किबोर्डमा चल्न लाग्दै थिए, स्क्रिनमा अडिए । मनमा नयाँ विचार आयो–नवीनजत्तिको चलाख र सरकारको विश्वासपात्र कुनै समस्यामा पर्न सक्दैन । ऊ पक्कै मलाई झुक्याउन खोज्दै थियो । रिसले डरको ठाउँ लियो । केही लेखूँ कि नलेखूँ भयो । लामो सास तानेँ । केही जवाफ दिइनँ भने नवीनले जित्नेथ्यो । उसलाई यत्तिकै जित्न दिन सकिन्नथ्यो । उसको हतियार ऊमाथि नै प्रयोग गर्ने निधो गरेर टाइप गरेँ, मुस्कुराऊ । अनि मोबाइल फुत्त ओछ्यानमा फालेँ ।
दृश्य ३
“सरकार जनताको समर्थन चाहन्छ । सँगसँगै जनतालाई नियन्त्रण पनि गर्न खोज्छ । अवैधानिक तरिका वा कूमार्फत गरिएको नियन्त्रण दिगो हुँदैन । जनताले उकुसमुकुस महशुस गर्छन् अनि अधिनायकवादी सत्ताविरुद्ध ढिलोचाँडो क्रान्ति गर्छन् । जननिर्वाचित सरकारले वैधानिक तरिकाबाट जनतालाई नियन्त्रण गर्छन् । एक पटक चुनाव जितेपछि पाँच वर्षसम्म कानून बनाए पनि नबनाए पनि मनपरी निर्णय गरे पनि जनताको नाम लिएर जनतालाई मूर्ख बनाउन सरकारले वैधानिकता पाउँछ । अन्टसन्ट कानून बनाएर, मनपरी लागू गरेर विरोधीलाई तह लगाउन पाउँछ । उसलाई यो पनि थाहा छ कि जनताका आधारभूत आवश्यकतामाथि नियन्त्रण गर्न सक्यो भने जनता सरकारको गुलाम बन्न थाल्छ । चाहेर नचाहेर जनताले रासन, इन्धन, सामाजिक सुरक्षा लगायतका आधारभूत कुराका लागि आफूलाई बेचिसकेको हुन्छ । त्यसमाथि जनताका प्रत्येक विवरण विदेशीलाई बेच्ने सरकारले देश नै बेचिदिन्छ । अफशोस, जनतालाई आफू र आफ्नो देश बेचिएको थाहापत्तो हुँदैन ।”
रामेश्वरको हातमा जाग जनता शीर्षकको मेरो लेखको प्रिन्ट थियो । उनको मुहारमा चिन्ताका रेखा देख्दा बुझेँ–अन्य सम्पादकझैँ यिनी पनि त्यो लेख प्रकाशन गर्न तयार थिएनन् । भन्न थाले, “लेख त राम्रो छ, अर्जुनजी तर केही नपुगेजस्तो …अलि बढी निराशावादी । अलिकति आशावादी भएको भए त पक्कै छाप्ने थिएँ ।”
“आशावादी कुरा पनि छन् त तलपट्टि ।”
एकछिन गमेर सानो स्वरमा भने, “हाम्रो अनलाइनमा छाप्न पाए केही हलचल त हुन्छ होला ।” यसरी प्रशंसा गर्दा त लेख छापिने हो कि भन्ने आशा पलाएको थियो तर त्यो आशा हुर्किन नपाउँदै निमोठे, “तर यस्तो लेख कसरी प्रकाशन गर्ने ? तपाईं आफैं भन्नुस् त अर्जुनजी ।”
“तपाईं आफैँ भन्दै हुनुहुन्छ त यसले तरङ्ग पैदा गर्छ भनेर अनि फेरि आफैँ हिच्किचाउनु हुन्छ ।”
“अर्जुनजी, तपाईँलाई थाहै छ सरकारको कामले देश शान्त तलाउजस्तो बनेको छ । यस्तो शान्त तलाउमा ढुङ्गा फालेर अशान्त किन बनाउने, हैन र ? जे भइरहेको छ, राम्रै भइरहेको छ । यत्तिकै चल्न दिऊँ न ।”
“के भन्दै हुनुहुन्छ रामेश्वरजी ? तलाउ शान्त भएको हैन । जलकुम्भी उम्रेर पानी नै नदेखिने भएको छ । तलाउ जोगाउन जतिसक्दो छिटो जलकुम्भी फाल्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ । तपाईँलाई पनि थाहा छ मेरो लेख सत्यको उद्घोष हो । त्यसैले त तपाईं त्यसको माध्यम बन्न खोज्दै हुनुहुन्छ । तर किन डराइ पनि रहनु भएको छ ? अलिकति आँट गर्नुस् । हामीले सत्य उजागर नगरे कसले गर्छ ?”
“हुन त हो ।” उनले आँखा नजुधाई भने । “तर यसरी लेखहरू हामीकहाँ छाप्नुभन्दा आफ्नै ब्लग वा वेबसाइटमा राख्नुभए हुन्थ्यो नि । जति कमाई हुन्थ्यो आफ्नै हुन्थ्यो । रिस्क पनि तपाईँलाई मात्रै हुन्थ्यो ।”
“मेरो वेबसाइट ब्यान भएको थाहा छैन र तपाईँलाई ? नयाँ वेबसाइट बनाउन पनि अनुमति पाएको छैन । जहिल्यै झुलाइराख्छ्न् । तैपनि उनीहरूले दिएको टेम्प्लेट चलाउनुको विकल्प छैन । सामाजिक सञ्जाल पूरै सरकारी नियन्त्रणमा छन् । भीपीएन चलाउँदा महिनौँ इन्टरनेट बन्द गरिदिन्छन् । अनि नबोली नेलेखी बस्न मन लाग्दैन । आफैँ पब्लिस गर्न पाएको भए गरिहाल्थेँ नि । किन यसरी रिस्क लिन्थेँ र ?”
रामेश्वरले गालामा हात लगाएर एकछिन गमे अनि भने, “प्रकाशन गर्न गाह्रो छ नि, अर्जुनजी ।” एकछिन चुप लागे अनि एकै सासमा साउती मार्दै भने, “हामी पनि कहाँ सुरक्षित छौँ र ? अनलाइन सामग्री मात्रै हैन, कल र मेसेजसमेत सरकारी निगरानीमा छ । अघिल्लो महिना सरकारले गरेका भ्रष्टाचारसम्बन्धी समाचार बनाएका सोनम र एकेन्द्रको अहिले कुनै अत्तोपत्तो छैन । म नै कहिले समातिन्छु थाहा छैन । म समातिएँ भने मेरी बुढी आमालाई तातो पानी दिने पनि कोही हुँदैन ।”
अक्कमक्क भएँ । मेरो लेख कतै प्रकाशन होला जस्तो लागेन । केही छैन । पर्चा बनाएर टोलटोलमा छरेँ भने पनि कसैले त पढ्छ नै । राणाकालमा त्यसो गरेकै हुन् दशरथ चन्दहरूले । हामी आफैँले पनि पहिलेका आन्दोलनमा यस्तो गरेकै हौँ । अब त्यसै गर्छु भन्ने निश्चय गरेर रामेश्वरको अफिसबाट निस्किन लागेको के थिएँ, उनले “एकछिन पर्खिनुस् है” भन्दै रोके । कसैलाई फोनबाट मेसेज गरे अनि खुईय्य गर्दै भने, “अर्जुनजी, तपाईँले ठीकै भन्नुभो । सत्यको उजागर गर्नैपर्छ तर सबै लेख बोर्डमा पठाउनै पर्ने नियम तपाईंलाई थाहा नै छ । बोर्डमा फर्वार्ड गरिदिन्छु । लेख नछापिन सक्छ । छापिए पनि नछापिए पनि प्रतिकूल परिस्थिति आउन सक्छ । त्यसको जिम्मेवारी चैँ तपाईं आफैँले लिनुपर्छ, हुन्छ ?”
नियमन बोर्डको अनुमतिबिना कुनै पनि मिडिया र व्यक्तिले समेत कुनै पनि सामग्री प्रसारण गर्न सक्दैनथ्यो । सामाजिक सञ्जालहरू समेत सरकारी नियन्त्रणमा थिए । वर्तमान सरकार र नियमन बोर्डको विरोध भएको लेख बोर्डले पास गर्ने सम्भावना नै थिएन । लेख लेखेको कारण ममाथि र छापेको कारण रामेश्वर र उनको अनलाइनमाथि जस्तोसुकै कारबाही हुन सक्थ्यो । सायद लेख प्रकाशन गरेर भाइरल हुने लोभ थियो तर धेरै रिस्क लिन चाहँदैनथे । उनले सरकारमा रहेको कसैलाई मेसेज गरेपछि आएको निर्देशनबमोजिम काम गरे कि भन्ने शङ्का पनि लाग्यो तर यो एउटा मौका पनि थियो । त्यसैले भनेँ, “ठीक छ । म तपाईंहरूलाई अफ्ठ्यारोमा पार्दिनँ ।”
रामेश्वरले एउटा कागत प्रिन्ट गरे । मलाई दिँदै भने, “यसमा हस्ताक्षर गरिदिनुस् । प्रकृयामा गएन भने बोर्डले अफ्ठ्यारो पार्छ ।”
सम्झौता पढ्दा झसङ्ग भएँ । कतै रामेश्वरजस्ता इमान्दार भनिएका पत्रकार पनि सरकारको लागि काम गर्दै त छैनन् ? जे सुकै होस् । सत्य र स्वतन्त्रताको आवाज अब दबिनु हुँदैन । निःश्वास लिएँ । “मेरो लेख नितान्त व्यक्तिगत हो । यसले सम्पादक र प्रकाशकलाई कुनै अफ्ठ्यारो नपरोस्” लेखिएको त्यो सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेँ ।
दृश्य ४
मोटो चश्मा लगाउने शुक्रलाल सरले मञ्चबाट मुठी कस्दै भन्नुभयो, “सत्ता सधैँ प्रशंसाको भोको हुन्छ । थोरै आलोचना पनि उसलाई बिझ्छ । राम्रो काम गरे धन्यवाद दिन कन्जुस्याइँ गरिँदैन तर ऊ असाध्यै लोभी हुन्छ । उसलाई डर पनि हुन्छ, एक पटक उसले आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्यो भने उसको शक्ति क्षीण हुन्छ । त्यसैले सत्य बोल्नेहरूमाथि आक्रमण गरिहाल्छ । हामीसँग छन्, हाम्रै श्रमको मूल्य लुट्नेहरूको प्रमाण। हामीसँग छन्, हाम्रो पसिनाले बनाएको देश बेच्नेहरूको दस्तावेज। हामी चुप लाग्ने छैनौँ, हामी लड्नेछौँ। सत्य बोल्न डराउने होइन, सत्यकै लागि सिङ्गो देश उठ्नेछ।”
परर्र ताली बज्यो । शुक्रलाल सर ओर्लिनुभयो । उहाँको उद्घोषले मेरो जीउमा काँडा उमारिदिएको थियो । अरूहरूमा पनि उत्साहको सञ्चार भएको देखियो । यस्तो लाग्यो कि उहाँका शब्दहरू स्कूलको चौरबाट वरपर रहेका सबका मन-मनमा गुन्जिए । चौध वर्षको मैले उहाँको एक घण्टाको भाषण केहीकेही मात्रै बुझे पनि मनमा अनौठो उत्साह छायो । जिम्दारहरूको शासनबाट मुक्ति मिल्ने अनि नयाँ हुने आशा पलायो ।
चित्रपटमा चौर धमिलियो अनि म आफैँ देखापरेँ । बाटाभरि जानीनजानी शुक्रालाल सरकै भाषण दोहोर्याउँदै थिएँ । आफू अघिअघि लामा छायाँ पार्दै उत्साहित भएर दौडिँदै बाआमाले दुःख गरेर बनाएको खरले छाएको सानो छाप्रोमा पुगेँ । आमा भान्सामा धुवाँ फुक्दै हुनुहुन्थ्यो, बा पिंढीमा बसेर बिँडीको धुँवा तान्दै । मलाई खुशी हुँदै आएको देखेर बाले भन्नुभयो, “के भो आज ? निकै खुशी देखिन्छस् त ! जाँचको नतिजा आयो कि के हो ?”
फेरि आफैँ सम्झिनुभो, “अस्ति भर्खर पो फस् भएँ भनेर सुनाको थिस् क्यारे ! त्यसो भए तँ खुशी चैँ किन छस् ? लु भन् त ।”
“आज शुक्रलाल सरको कुरा सुनेर मन त्यसै खुशी भयो । उहाँ भन्नुहुन्छ, अब छिट्टै क्रान्ति सफल हुन्छ रे । जिम्दारहरूको हालीमुहाली सकिन्छ अनि हामीजस्ता किसानको आफ्नो सरकार बन्छ रे ।”
“त्यसका कुरा धेरै नसुन् अनि पछि पनि नलाग् ।” बाले आदेश दिनुभो । “नुनको सोझो नगर्नेको भर हुन्न । आफैँ सरकारी शिक्षक भएर सरकारको विरोध गरी बस्छ । फेरि त्यसका क्रान्तिले त्यसकै नेता अघि बढ्ने हुन् । हामीलाई हुने केही पनि हैन ।”
भान्साबाट आमाले हाम्रो कुरा सुनिरहनु भएको रैछ । भन्नुभो, “पहिला पनि धर्ती नै उलटपुलट पार्ने जस्ता गफ दिएर जिम्दारहरूको विरोध गर्न लगायो । गरियो पनि । अर्को साल बाली बिग्रियो । ऋण दिने कोही भएन । तिनै जिम्दारको शरणमा जान पर्यो । हामी जस्तालाई जिम्दारको विरोध गरेर केही फाइदा छैन ।”
“हो नि ।” बाले सही थाप्नुभो । “तिनै जिम्दारको कृपाले दुई छाक खान पाइएको छ, गतिला कपडा लाउन सकिएको छ, तँलाई पढाउन सकेका छौँ । अरू के चाहियो ?”
“यस्तै सोचले गर्दा त हो नि उनीहरूले हामीलाई पेल्न सकेका ।”
“चुप लाग् । धेरै जान्ने न हो । त्यो शुक्रेका कुरा सुनेर जिम्दारसँग जोरी खोजे भोकै परिन्छ । त्यो शहरबाट आएको मास्टर शहरै जान्छ । दुःख चैँ हामीले पाउछौँ ।”
“त्यस्तो हुँदैन । हामीले थोरै मात्रै आँट गर्यौँ भने आफ्नो भाग्यको मालिक हामी आफैँ बन्न सक्छौँ ।”
“भो भो परेन मालिक बन्न । हामी किसानले जति नै आँट गरे पनि जिम्दारले गाउँ छाड्दैनन् । ल गइहाले भने हामीलाई मर्दापर्दा कसलाई गुहार्ने ? त्यो भोकमरी शुक्रेलाई ?”
बाका कुरा सुनेर मेरा कान कन्सिरी ताते । कोठामा गएँ अनि एकछिन एक्लै भुत्भुताएँ । आमाले खाना खान बोलाउनु भयो । खान मन थिएन तर कर गरिरहनु भयो अनि भान्सामा गएँ । खाना पस्किँदै आमाले भन्नुभो, “धेरै क्रान्ति भन्दै नहिँड् है, अर्जुन । गाल आइपर्छ । अस्तिसम्म कसैले भाषण गर्यो भने धरपकड हुन्थ्यो । शुक्रेले अचेल दिनै भाषण दिँदै हिँड्न थालेको छ । जिम्दार काजीहरू जाँच्न चाहन्छन् कोको उनीहरूको समर्थन गर्छन्, कोको विरोध गर्छन् । एकदुई दिन पख् । काजीका विरोधीहरूलाई पाता कसेर लैजान्छन् । तँ सानै छस्, दुनियाँ देखेको छैनस् । काजीहरूसँग त्यस्तो शक्ति हुँदा पनि किन शुक्रेलाई बोल्न छुट दिइरहेका छन् त ?”
भान्साको त्यो दृश्य अलप भयो । स्कूल जाने बाटो देखियो जहाँ म हतारहतार हिँड्दै थिएँ । घाँसदाउरा गर्दा ढिलो भइसकेको थियो । चौतारानेर आइपुग्दा तलतिर केही कल्याङमल्याङ सुनेँ । कोही भन्दै थियो, “अब पनि चेतिनस् भने सिधै माथि पुग्छस् ।”
“तिमीहरूजस्ता भुस्यहासँग डराउँदिनँ । जे गर्न सक्छौ, गर ।”
पछिल्लो स्वर शुक्रलाल सरको जस्तै लाग्यो । आमाले केही दिनअघि भन्नुभएको कुरा याद आयो । डर लाग्यो । हत्तपत्त चौतारीको पीपलपछाडि छेलिएर उभिएँ । प्रहरी पोशाकमा भएका दुईजनाले शुक्रलाल सरलाई लात्ती हान्दै, लघार्दै, कठालो समात्दै लगे । म चिच्याउन खोजेँ तर कसैले पछाडिबाट मेरो मुख थुनिदियो । फर्केर हेर्दा आमालाई देखेँ । नबोल्, आँखाले इशारा गर्नुभयो । डर र आश्चर्यले कि बोली फुट्नै दिएन ।
“खेतमा काम गर्दैथेँ,” एकछिनपछि आमाले साउतीमा भन्नुभयो । “शुक्रेलाई पक्रेको देखेँ । कता चैँ लान्छन् भनेर छेलिँदै पछि लागेको त तँ पो भेटिइस् । तँ पक्कै कराउँछस् भनेर तँलाई रोकेँ । नकरा, बाबु । कराइस् भने तँलाई पनि लैजान्छन् ।”
आमा घुँक्कघुँक्क रुनु भयो । उहाँको अनुमान सत्य भएको थियो । काजी जिम्दारका विरोधीहरू समातिँदै थिए । पहिले श्याम सरलाई लगे, शान्ति दिदी रातारात काठमाडौं फर्किइन्, मीने काकालाई घिस्याउँदै लगे । वरपरका गाउँबाट धेरै धरपकडमा परे भन्ने सुनिएको थियो । गिरफतारीले त्रास बढाएका थिए । क्रान्तिको आवाज दबिएको थियो । म किंकर्तव्यविमूढ भई शुक्रलाल सरलाई लगेको दृश्य हेरिरहेँ । आँखा रसाए । केही गर्न नसकेकोमा पछुतो लाग्यो । अबदेखि कहिले पनि विद्रोहको आवाज थुन्ने छैन, मनमनै प्रण लिएँ ।
दृश्य ५
“जनआन्दोलन अब छिट्टै उत्कर्षमा पुग्नेछ ।” युनिभर्सिटी क्याम्पसको एउटा कोठमा भेला भएका विद्यार्थीलाई नवीन भन्दै थियो, “अब हामी पनि विश्वविद्यालयबाट पनि जुलुस निकालेर आन्दोलनमा सहभागी हुनुपर्छ । तर जुलुसले मात्र हुँदैन, हाम्रो रणनीति बलियो हुनुपर्छ। पुलिस आउनेछ, तर हामी पछि हट्नेछैनौँ। परिआए तिनलाई पन्छाउँदै पनि अघि बढ्नुपर्छ । सबै समूहमा बाँडिऔँ, नारा लगाउने, विरोध गर्ने, खबर फैलाउने सबै भूमिकामा तयार होऔँ।”
“अस्ति प्राध्यापक र विद्वानहरूको भेलामा पुलिसले धरपकड गरेको थियो ।” कसैले अँध्यारो भएतिरबाट भन्यो ।
“कतिजना थिए त्यो भेलामा ?” नवीनले सोध्यो ।
“त्यै पच्चीस तीसजना थिए होलान् ।”
“अनि त्यति सानो कुनै प्रतिकार नगर्नेहरूको भेला बिथोल्न पुलिसलाई के गाह्रो हुन्छ त ? हामी यहाँ झन्डै अढाई तीन सय जति छौँ । भोलि आन्दोलनमा स्थानीयसँग जोडिँदा हज्जारौं हुनेछौँ । फेरि आइलाग्नेमाथि जाइ पनि लाग्नेछौँ । यत्रो क्रान्ति भइरहेको बेला हामी हात बाँधेर बस्ने कुरै आउँदैन ।”
“आज दिउँसो पुलिसले अन्धाधुन्ध गोली चलायो रे ।” हाम्रै ब्याचकी अस्मिताले भनी, “सडकमा रगतको आहालै थियो रे ।”
नवीनले उसको आँखामा हेर्दै सोध्यो, “डर लाग्यो अनि तिमीलाई ।”
नजर अलिकति झुकाउँदै उसले भनी, “लागिहाल्छ नि डर त । मान्छेको जीवन, उसका सपना एकै पलमा नाश गरिदिन्छन् पापीहरू ।”
“तर यसरी डराएर त पशु पनि बाँच्दैन । हामी त मानिस हौँ नि । डरले बाँधिएर बाँच्नुभन्दा मुक्तिको लडाईं लड्दै मर्ने हो ।”
उसले नवीनलाई हेरी । मुहारमा बेग्लै चमक आएको थियो । उसले सायद आफूभित्र पनि हिम्मत बढिरहेको महसुस गरी।
“जुलुसको सबैभन्दा अगाडि चैं को हुन्छ ?” एक वर्ष जुनियर विवेकले सोध्यो ।
“विवेक हुन्छ सबैभन्दा अगाडि ।” मैले भनेँ । सबै गलल्ल हाँसे । विवेक रातोपिरो भयो ।
“यो विवेक भनेको हैन हौ ।” चुकचुकाउँदै भनेँ । “तिमीहरूले कुरै बुझेनौ ।”
“को विवेक भनेको त ?” कसैले सोध्यो ।
“हामी भित्रको विवेक जसले साँचो झुठो, राम्रो नराम्रो छुट्याउन सघाउँछ । त्यो विवेक जसले हामीलाई पीडाका बीच पनि सुखको बाटो देखाउँछ । शुक्रलाल सर भन्नुहुन्थ्यो, हाम्रो विवेकले नै हामीलाई प्रश्न उठाउन, प्रतिरोध गर्न र परिवर्तन सम्भव छ भन्ने नै हुन्छ । हाम्रो विवेकले नै हामीलाई क्रान्तिको लागि नैतिक बल दिएको हुन्छ । हो त्यही विवेक हुनेछ भोलि पनि सबैभन्दा अगाडि । जबसम्म हामीसँग विवेक छ, हामी कसैको पछाडि छैनौँ, हामी कसैको अघि छैनौँ—हामी सँगै छौँ, एकै मोर्चामा छौँ !”
हलमा गडगड ताली बज्यो, सुईय्य सिट्ठी बज्यो । नारा घन्कियो, “लोकतन्त्र जिन्दावाद !! गणतन्त्र जिन्दावाद !!!”
दृश्य ६
“लोकतन्त्र जिन्दावाद !! गणतन्त्र जिन्दावाद !!!”
टियुबाट बल्खु जाने सडकमा नाराहरू चारैतिर गुन्जिँदै थिए । अघिल्ला दिनका तुलनामा ती अझै चर्का भएका थिए ।नवीन र म जुलुसको अग्रपङ्क्तिमा थियौँ । पुलिसहरू खासै नदेखिएकाले हामी निर्भीक भएर स्वतन्त्रताका नारा घन्काइरहेका थियौँ । जोस्सिँदै, नारा लाउँदै, गीत गाउँदा गाउँदै उत्साह यति बढेछ कि म जुलुसभन्दा अलि अगाडि नै बल्खु पुल पुगेछु । पछाडि फर्केर साथीहरूलाई हातको इशाराले बोलाउँदै थिएँ, दाहिने खुट्टा प्याट्ट पड्कियो । लड्खडाउँदै भुइँमा बसेँ । वरिपरि रगतको आहाल बन्यो । होश आउँदा हस्पिटलमा थिएँ । दुई दिन बितिसकेको रैछ । इन्फेक्सन फैलिँदै गरेको दाहिने खुट्टा डाक्टरले काटेछन् । एउटा खुट्टा नभएको थाहा पाएपछि बेस्सरी रोएँ । तर जे हुनु भइसकेको थियो । मरेको थिइनँ, दिमाग खुस्केको थिएन। आफूले आफैँलाई सम्हालेँ । दावा, विवेक, साधना, रञ्जु र अरू साथीहरूमा आँशु छ्चल्किए ।
सबैभन्दा नजिक रहेको नवीनलाई देखिनँ । केही त भएन उसलाई, प्रश्न गरेँ ।
“नवीन दाइलाई त हामीले अस्तिदेखि नै देखेकै छैनौँ । कुनै चौकीमा हुनुहुन्छ भन्ने पनि सुनेको छैन ।” विवेकले भन्यो ।
“कतै पक्राउमा पो पर्यो कि ?”
“मैले त तपाईंसँग हुनुहुन्छ होला भन्ठानेको थिएँ ।” साधनाले भनी । “केही भइहाल्यो भने तपाईंहरूले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने बाचा पनि त गर्नुभएको थियो ।”
“हुन त हो ।” मैले भनेँ, “तर अचानक गोली चल्यो । बेलामा म पनि भाग्थेँ होला । अथवा धरपकडमा पर्थेँ होला ।”
“तर…” दावाले केही भन्न खोज्यो अनि अड्कियो । अरूहरूले टाउको हल्लाएर नबोल्न इशारा गरे ।
“के हो हँ ? के कुरा लुकाइराख्या छौ ?”
“केही हैन ।” सबैले पालैपालो भने ।
“तिमीहरू पक्कै केही त लुकाइराख्या छौ । तिमीहरूको मुहार र हाउभाउले नै सबै कुरा भनिसक्यो ।”
केही छिनको मौनतापछि विवेकले भन्यो, “खासमा तपाईं अगाडि जाँदै गर्दा नवीन दाइ सानेपातिर तर्किँदै हुनुहुन्थ्यो । तपाईंलाई गोली लागेपछि भागाभाग भयो । कोही भिडमा किचिए । हामीले तपाईंलाई बचाउन घेरा हाल्न आयौँ । अस्मितालाई त्यही बेला गोली लाग्यो । दावाले तपाईंलाई जसोतसो बोकेर प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र पुर्यायो । त्यहाँ संयोगले एम्बुलेन्स पाइयो अनि त्यसमै यहाँसम्म ल्यायौँ । नवीन दाइलाई फेरि देखेको छैन तर उहाँलाई सम्भावित झडपबारे केही थाहा थियो जस्तो लाग्छ । झडप सुरु हुनेबित्तिकै उहाँ जुलुसबाट हट्नुभयो । उहाँले सावधानी अपनाउनभएको पनि हुन सक्छ । तर हामीसँग सम्पर्कमा त आउनुपर्छ नि ।”
अरूले सहमतिमा शिर हल्लाए । म चैँ आत्तिएँ, “अनि अस्मितालाई के भो ?”
“ऊ त…” साधना भक्कानिन थाली । अरूका आँखामा पनि छहरा बगे ।
मेरो मन चिसो भयो । शरीर त गलेकै थियो, मन मस्तिष्क सबै गले । मैले आफ्नो हात हेरेँ । अस्मिता ! ऊ सायद यिनै हात समाउन आएकी थिई । यी हातमा अब उसको बलिदानको रगत लागेको थियो । आफैँसँग बाचा गरेँ, “यी हातहरूले अन्याय सहनेछैनन् ।”
दृश्य ७
ह्वीलचेयर छिटोछिटो गुडाउँदै सुन्धारा पुगेँ । साँझ पर्न लागिसकेको थियो । रामेश्वरको अनलाइनमा छापिएको लेख एक हप्ता मात्रै इन्टरनेटमा बस्यो । सामाजिक सञ्जालमा दुईतीन दिन राम्रै बहस भयो सरकारका पक्ष विपक्षमा । सातौँ दिनसम्ममा बहसका लागि अर्कै कुरा निस्कियो । रामेश्वरले सुटुक्क लेख आफ्नो वेबसाइटबाट झिक्यो । भन्यो, “लेखको विपक्षमा रहेको एउटा समूहले रिपोर्ट गरेपछि त्यसलाई डाउन गर्नुपर्यो ।” नेट र अनलाइन पत्रिकाको भर पर्न नसकिने भयो । सरकारले गरेका र गर्न खोजेका छलछामका सूचना केही इमान्दार राजनेता र कर्मचारीबाट लिने गर्थेँ । तिनलाई आफ्नै हातले लेखेर, फोटोकपी गरेर, लुकिछिपी छर्न थालेको थिएँ । शहरभरि राखिएका सीसीटिभीबाट जोगिँदै, मानिसका आँखाबाट जोगिँदै पर्चा छर्न कम्ता सकस थिएन ।
नयाँ धरहरा अघि राखिएको ठूलो स्क्रीनमा एउटा कार्टुन दोहोरिरहेको थियो । कार्टुनमा एउटा मानिस जोडसँग कराइरहेको थियो । आवाज त थिएन तर स्पीच बबलमा लेखिएको थियो, “सरकार मुर्दावाद ! लोकतन्त्र मुर्दावाद !! गणतन्त्र मुर्दावाद !!!” उसलाई वरिपरिबाट आएर अरु मानिसले घेर्न थाले । उसले कतै भाग्ने ठाउँ पाएन । पुलिसले उसलाई समातेर लग्यो । अरू मानिसहरूले उसलाई उसलाई पालैपालो चड्कन हाने अनि पुलिसलाई सलाम । “देशद्रोही को ?” प्रधानमन्त्रीको आँखीभौँ खुम्चिएको गम्भीर अनुहारको दाहिने छेउमा जवाफहरू आउँदै, जाँदै थिए । “देशद्रोही त्यो, जो लोकतन्त्रको विरोध गर्छ ! देशद्रोही त्यो, जो गणतन्त्रका उपलब्धिलाई स्वीकार गर्न चाहँदैन !! देशद्रोही त्यो, जो सरकारले दिएको सुविधा भोग गरेर सरकारकै विरोध गर्छ !!!”
काठमाडौँ आउने नयाँ मानिस र साना केटाकेटीबाहेक शहरका चोकचोकका स्क्रीनमा चलिरहने त्यो कार्टुन प्रायःले वास्ता गर्न छाडिसकेका थिए । आज पनि ६, ७ वर्षका दुई केटाकेटी ध्यान दिएर हेरिरहेका थिए । उनीहरूको हात समाइरहेको ३३, ३४ वर्षको मान्छेलाई प्रश्न गर्न थाले ।
“कार्टुनको त्यो मान्छेलाई किन पिटेका बाबा ?” केटोले सोध्यो।
“त्यो सरकारको विरोध गर्छ । गणतन्त्रका उपलब्धिलाई मान्दैन। त्यसैले।”
“कसैले सरकारको बारेमा नराम्रो भन्यो भने त्यसलाई पुलिसले लान्छ हो, मामा ?” केटीले सोधी ।
“हो नि । सरकारको विरोध गरेर बोल्नु हुँदैन, लेख्नु हुँदैन, विरोध गरेर लेखेका कुरा पढ्नु हुँदैन । त्यस्तो काम गर्नेलाई पुलिसले समाएर लैजान्छ ।”
“सरकारको विरोध चैँ किन गर्छन् मान्छेहरू ?” केटोले एकछिन सोचेर भन्यो ।
“कोही त्यस्तै विरोधै गर्न मात्रै जन्मेका हुन्छन् के बाबु । तिनको अरू काम हुन्न । नचाहिँदा झिनामसिना कुरा निकालेर बस्छन् । त्यस्ताका कुरा सुन्नुहुन्न । देख्यौ भने पुलिस बोलाऊ है ।”
केटाकेटीले हस् भन्दै टाउको हल्लाए । म झसङ्ग भएँ । शिक्षितहरू पनि सरकारी प्रोपागाण्डाको प्रभावमा परेका थिए । लडाईँ अब सरकारसँग मात्रै छैन, सरकारका हरेक कुरा पत्याउने मानिससँग पनि छ । केही विशेष गर्नैपर्छ । यिनीहरूको मनमा सानै भए पनि विद्रोहको झिल्को बाल्नुपर्छ, निधो गरेँ । ह्वीलचेयर र झोलामा लुकाएका पर्चा दुवै हातमा समातेँ । झोलाबाट म कागज मात्रै निकालिरहेको थिइँन । निकालिरहेको थिएँ–हिजोको विवेक, आजको साँचो र भोलिको चेत खोल्ने शब्दहरू। भएभरको बल लगाएर एक झट्कामा पर्चाहरू आकाशतिर हुर्याएँ अनि चिच्याएँ–
“जाग ए, सुतेकाहरू !
बिउँझिएर हेर तिमीहरूमाथि गरिएका छलहरू !!
उठ, जुट
खत्तम गरिदेऊ अन्यायहरू !!!”
कार्टुनमा झैँ मलाई मानिसहरूले घेरे । केही पुलिस आए । तीमध्ये एउटाले एक मुक्का मुखमा बजार्यो । कसैले ह्वीलचेयर लडायो । टाउको थिचेर कसैले भुईँको धुलो चटायो अनि पाता फर्काएर हात बाँध्यो । कोही डराइडराइ पर्चा उठाएर पढ्न थाले । बच्चाहरू पनि तिनको नक्कल गर्न थाले । कोही मलाई सहयोग गर्न अघि बढ्न थाले । ती पर्चा उठाउने, पढ्ने र सहयोग गर्न आउनेहरूले पनि वर्दीधारीको गोदाइ खाए । बच्चाहरूलाई पनि छाडेनन् जल्लादहरूले । बेकारमा पिटाइ खानु परेकाहरू प्रतिरोधमा उत्रिए । बच्चाका अभिभावकहरू उल्टै पुलिसमाथि मुक्का बर्साउन थाले । सानोतिनो झडप नै सुरु भयो । धेरैजसो भने रमिता हेर्दै थिए । कोही तर्किँदै पनि थिए । तिनीहरू लाचार थिए जसरी म शुक्रलाल सरको गिरफ्तारीको बेला भएको थिएँ । त्यसैले तिनीहरूमाथि दया पलायो । बेस्सरी कराएँ, “दास मात्रै भयौ भन्ठानेको थिएँ, मानव पनि हुन छाडिसकेछौ ।”
कसैले च्यापुमा एक लात्ती बजार्यो । जिब्रो टोकियो । झनन्न भयो । बोल्न खोजेँ तर बोली लर्बरियो । बारम्बार कुटाइ खाइरहेँ । शरीर गल्यो, शिर थिचियो, होश गुम्न लाग्यो । तर पनि कराउन छाडिनँ–
“मर्न अब मलाई डर छैन,
डर छ त केवल मौनताको !
डर छ त पलपल मरिसकेकासँग
सक्दैनन् सवाल गर्न जो !!! …”
***
दृश्यहरूको शिलशिला रोकिन्छ । मन मात्रै चल्दा पनि थकाई लाग्दो रहेछ । धेरैपछि मेसिनको पिपपिपबाहेक अर्को आवाज सुनिन्छ —
टकटकटकटक… जुत्ताको आवाज । कोही मतिर आउँदैछ । को होला ? उसले केही भन्छ कि ? ऊ रोकिन्छ । थपथप थपडीसँगै उसको बोली सुनिन्छ,
“डाक्टरहरू भन्छन्…”
नवीन ?
“… यतिखेर तिमी मलाई सुन्न सक्छौ तर तिम्रो होश केही छिनसम्म मात्र रहनेछ । त्यसैले अहिलेलाई सफलताको धेरै धेरै बधाई, अर्जुन । थाहा छ नि केमा सफल भयौ ? … सरकारको विरोधी बन्न । कथा बन्न । उदाहरण बन्न । … यो सफलताको लागि के पुरस्कार पाउँछौ, थाहा छ ? … त्यो चैं तिमी आफैँ खोज । केही प्रश्नहरूको उत्तर तिमी आफैँले थाहा पाउने कोशिस गर्नुपर्छ । सफल हुन्छौ हुँदैनौ, समयले बताउला । अहिलेसम्मको सफलताको लागि फेरि पनि बधाई ? … अनि याद गर, कतिपय प्रश्नहरू त उत्तर खोज्नै नपर्ने हुन्छन्, किनकि उनीहरू आफैँ उत्तर बन्छन्।”
यति भनेर ऊ फेरि टकटक जुत्ता बजाउँदै गयो । मन उथलपुथल भयो । चिच्याउन खोजेँ, बोली आएन । शरीर चलेन । मन थाक्यो । मेसिनको पिपपिप मधुरो भयो । फेरि अन्धकारमा जाकिएँ ।
तर अर्धनिद्रामा कल्याङमल्याङ नयाँ आवाज आए । क्रान्तिको नारा सुनेँ–”स्वतन्त्रता जिन्दावाद ! निरङ्कुश सरकार मुर्दावाद !” साइरन बजे । सतर्कताका रेकर्डेड सामग्री बज्न थाले । के भइरहेको छ ? के साँच्चै क्रान्ति सुरु भएको थियो ? कतै भ्रम त हैन ? चिच्याउन खोजेँ । पर क्षितिजबाट आफ्नै बोली गुञ्जिएझैँ लाग्यो । उठ्न बल गरेँ । पटकपटक कोशिस गरे अनि हार खाएँ । बन्धनमै मर्ने भएँ भन्ने डर पलायो ।
ढ्याम्म ! आशा सबै मर्न लागेको बेला नजिकै केही ढल्यो । आँखाले धुमिल दृश्य देखायो । बेडछेऊ कोही आयो । भन्यो, “नआत्तिनुस् अर्जुन सर, निरङ्कुश सरकार ढलिसक्यो । तपाईंका प्रश्न र स्वतन्त्रताका आह्वानले ढिलै भएपनि हाम्रा आँखा खोले । तपाईँलाई साथ दिन हामी आइपुग्यौँ ।”
ऊ को होला ? प्रष्ट चिन्न सकिनँ । सोच्दै गर्दा आँखा फेरि लोलाए । कान बन्द हुन लागे । होश जान थाल्यो । तर उसको बोलीले मन केही शान्त भयो, “तपाईंका प्रश्नहरू, शब्दहरू बाँच्छन् सर । तपाईंको चेतना बाँच्छ । स्वतन्त्रता सङ्ग्राम सफल हुन्छ ।”
