भगवान् रामको जन्मभूमि नेपालमा नै छ ?

भानुभक्तको जन्मदिन । उनका रामायणका हरफहरू प्रशस्तै देखिरहेको थिएँ । साँझ ट्वीटरमा राम नाम जप्नेहरूको कमी थिएन । त्यसैको निरन्तरता हो कि जस्तो लाग्यो । एकछिन पछि हेर्छु त राम जन्मभूमि अयोध्या भारतमा होइन नेपालको वीरगन्ज नजिकै ठोरीमा पो छ भनिरहेका छन् । के भएछ भनेर बुझ्दै जाँदा प्रधानमन्त्री ओलीले दिउँसोको कार्यक्रममा त्यसो भन्नुभएको रहेछ । के अयोध्या नेपालमै थियो ? यो प्रश्न उठाएको एउटा लेख (‘भगवान् राम नेपालमै जन्मेका आठ प्रमाण’, २०७५ कात्तिक ३०, सौर्य अनलाइन) घुम्दैफिर्दै आइपुग्यो । लोकमणि पौडेलले लेख्नु भएको त्यो लेखमा आठवटा ‘प्रमाण’ प्रस्तुत गरिएको रहेछ । यी ‘प्रमाण’हरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गर्छु ।

१. ५ सय किलोमिटर टाढाको अयोध्याबाट रथमा चढेर जनकपुर आइपुग्न सम्भव थिएन ।

यो तर्क साह्रै फितलो छ । विश्वामित्रले गर्न लागेको यज्ञ मारीच र ताटका राक्षसराक्षसीले पटकपटक भङ्ग गरेकाले यज्ञको रक्षा गर्न र राक्षसराक्षसीको वध गर्न रामलक्षमणलाई अयोध्याबाट कौशिकी किनारको आश्रममा लागेका थिए । यो कथाले वाल्मीकि रामायणको केही भूगोल बुझ्न मद्दत गर्छ । बाल काण्डको सर्ग २३ देखि ३० सम्म सरयू नदी र गङ्गाको संगमस्थलमा रहेको अङ्ग प्रदेश पुगेको, गङ्गा तरेर ताटकाको वनमा गएर उसको वध गरेको, वन पार गरेर विश्वामित्रको सिद्धाश्रममा मारीच र सुबाहु राक्षसबाट यज्ञ रक्षा गरेपछि बल्ल मिथिलातिर लागेको प्रसङ्ग छ । त्यस्तै सर्ग ३१-६५ मा शोणा नदीको किनारमा बसेर विशाला नगर हुँदै मिथिला पुगेको उल्लेख छ । उता रामजानकी विवाह निश्चित भएपछि दशरथलाई सन्देश पुर्‍याउने दूतहरू तीव्र गतिमा घोडा चढेर तीन दिनमा आइपुगेको बताउँछन् (वाल्मिकी रामायण १.६८.१) । त्यस्तै दशरथ नाना थरीका रथ लिएर चार दिनको बाटोबाट मिथिला पुग्छन् (वाल्मिकी रामायण १.६९.७)।

२. लक्ष्मणले सीतालाई वाल्मीकि आश्रममा छोडेर त्यही दिन फर्किए । भारतको अयोध्याबाट नेपालमा रहेको वाल्मिकी आश्रम २५० किलोमिटरको दूरीमा भएकाले एकै दिनमा फर्किन सम्भव छैन ।

नेपालको चितवनमा मात्रै वाल्मीकि आश्रम रहेको मान्ने हो भने यो ठीकै होला । लवकुशले पिङ खेलेका भनेका लहरा, रामको घोडा बाँधेको खम्बा, पुराना इनार नभएका होइनन् । तर भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको बिठोरमा पनि वाल्मिकी आश्रम रहेछ । त्यही आश्रममा सीता र लवकुश बसेको र रामायण पनि त्यहीँ नै लेखिएको मान्यता रहेछ । वाल्मीकिको आश्रम हालको नेपालमा थियो कि भारतमा ? ऋषिमुनिहरू तप गर्दै धेरै ठाउँ पुग्थे । वाल्मीकिको आश्रम एउटा मात्रै हुनुपर्छ भन्ने छैन । एक ठाउँमा मात्रै हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन । जसरी अचेल स्कूलका चेन हुन्छन्, गुरुकुल र आश्रमका पनि चेन हुन सक्छन् । हाल बिठोरमा रहेको आश्रममा लक्ष्मण सीतालाईले छाडेपछि हालको चितवनमा आएका पनि हुन सक्छन् । पछि उता गएका पनि हुनसक्छ ।  

यी दुवै आश्रममा सीता र लवकुशको कुनै सम्बन्ध नहुन पनि सक्छ । वाल्मीकि ऋषि हुनु अघि डकैती गर्दै दिन बिताउँथे । नारदले वाल्मीकिलाई राम नाम जप्न सिकाउँदा वाल्मीकिलाई रामका बारेमा थाहा नभए जस्तो लाग्छ । त्यस्तै नारदले वाल्मीकि ऋषि भइसकेपछि रामायण सुनाउँदा वाल्मीकि भन्दा राम धेरै नै प्राचीन जस्ता लाग्छन् । सीतालाई वाल्मीकि आश्रममा छाडिएको प्रसङ्ग उत्तरकाण्डमा छ जसलाई वाल्मीकिले रचेको नभई पछि थपिएको मान्नेहरूको सङ्ख्या पनि धेरै छ । वाल्मीकि रामायण डट नेटले उत्तरकाण्ड आफ्नो साइटमा राखेकै छैन ।       

३. सन् २००० मा प्रकाशित कमलेश्वरको उपन्यास ‘कितने पाकिस्तान’ मा अयोध्या रामको जन्मभूमि नभएको पुष्टि गरिएको छ ।

यो त मेरी म्यागडालिन जिजस क्राइष्टकी पत्नी थिइन् भनेर ड्यान ब्राउनले डा भिन्ची कोड उपन्यासमा भनेजस्तो भयो । अमिश त्रिपाठीले उपन्यासमा लेखेकाले रावण, हनुमान, गणेश म्युटेन्ट हुन् भन्ने पुष्टि भइसक्यो भन्न पनि नमिल्ला ! हुन त प्राचीन ग्रन्थको आधारमा रामको इतिहास केलाउन खोजिँदै छ र केही ऐतिहासिकता भेटिएको पनि छ तर ग्रन्थ र उपन्यासका “तथ्य” र “कल्पना” छुट्याउन पनि त कम गाह्रो छैन ।

४. भारतमा नक्कली लुम्बिनी बनाए जस्तै बाबरी मस्जिदमाथि हिन्दूहरूले हमला गरून् भनेर त्यो ठाउँलाई अयोध्या भनिएको हुनसक्छ ।

बुद्धकालिन सम्पदाहरू नेपाल र भारत मात्रै होइन अफगानिस्तानसम्म पनि भेटिएका छन् । नेपालको लुम्बिनीमा भेटिएको अशोक स्तम्भले त्यहीँ बुद्ध जन्मेका हुन् भन्ने सिद्ध गरिसकेको छ । लुम्बिनी विश्व सम्पदा सूचिमा रहेको पनि बीसौं वर्ष भइसक्यो । भारतले नक्कली लुम्बिनी बनाउन कसरी सक्ला ?

हाल अयोध्या भनिएको ठाउँ धेरै लामो इतिहासबाट गुज्रिएको छ । मुस्लिमहरूले यो क्षेत्रमा आक्रमण मात्र गरेनन्, शासन पनि गरे र कति ठाउँ तहसनहस पनि पारे । तेह्रौं शताब्दीमा सिमरौनगढ पतन भयो । त्यसै ताका कान्तिपुर र भादगाउँमा पनि लुट मच्चाए । बाबरी मस्जिद भएको ठाउँमा राम मन्दिर थियो भनेर हिन्दूहरूले मस्जिद गिराउनु उचित भने थिएन । तेह्रौँ शताब्दीका मुसलमान र बीसौँ शताब्दीका हिन्दू उस्तै हुन् ? होइनन् भने बाबरी मस्जिद ऐतिहासिक धरोहर थियो । साम्प्रदायिक दङ्गा नहुने गरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्थ्यो । जति राम मन्दिर त्यति राम्रो भन्ने कुरा पनि सुनियो । त्यसो हो भने जति बुद्धका धाम त्यति राम्रो किन नभन्ने ?

५. नेपालको चितवन जिल्लामा रहेको माडी प्राचीन समयदेखि नै अयोध्यापुरीका नामले पनि जानिन्थ्यो । त्यसैले वास्तविक रामजन्म भूमि अयोध्या हुनुपर्छ । केही समय पहिलेसम्म त्यहाँस्थित एउटा गाविसको नाउँ अयोध्यापुरी रहेको थियो । अहिले टाँडी नगरपालिका भएपछि वडा ७ र ८ मा परेको छ । सो ठाउँबाट जनकपुर करिब १ सय ८० किमी पूर्वमा पर्छ भने वाल्मीकि आश्रम झण्डै ७० किमी पश्चिममा पर्छ । त्यहाँबाट रथमा चढेर एकै दिनमा वाल्मीकि आश्रम पुगेर फर्कन सकिन्छ ।

माडी (चितवन) कि ठोरी (पर्सा) ? प्रधानमन्त्री भन्नुहुन्छ ठोरी । पौडेल भन्नुहुन्छ, “प्रधानमन्त्रीज्यूले मेरो लेख पढेर राम जन्मभूमि नेपालमा पर्छ भन्नुभयो ।” फेरि पौडेलको लेखमा माडी छ । अध्ययन नै नभएको कुरामा दाबी कसरी हुन्छ ? प्रधानमन्त्रीज्यू, कुनै कुरा दाबी गर्दा फ्याक्ट चेक गरौँ न है अनि यो लेख/किताबको आधारमा भनेको पनि भन्दिउँ न है । अस्ति मात्रै भारतीय मिडियालाई फ्याक्ट देखाएनन् भनेर गाली गरियो । हेर्नुस् त, भोलिपल्टै माफी माग्नुपर्यो । लाज भयो ।  

६. “उता वाल्मीकि आश्रम अहिले पनि नेपालमै पर्छ । यो सबैले मानिआएको विषय हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा पर्सा वन्यजन्तु आरक्षको दक्षिणी सिमानामा अवस्थित यस आश्रममा नेपालकै भूमि भएर पुग्न सहज छैन । अहिले पनि त्रिवेणीबाट नारायणी पार गरेर इन्डियाको टंकी बजार पुगी इन्डियाकै वाल्मीकि बाघ संरक्षण क्षेत्र हुँदै सुननदी र पतनदी तरेर पुग्नुपर्ने अवस्था छ । यसमा नेपाल सरकारको खासै ध्यान पुगेको छैन ।“

भारतमा पनि वाल्मीकि आश्रम रहेछ भन्ने त माथि लेखिसकियो । नेपालमा रहेको आश्रम सुगम हुनुपर्छ र संरक्षण गर्नैपर्छ ।

७. “रामायणको अन्तिमतिर वाल्मीकि, सीता र लव कुशलाई लिएर पैदल यात्रा गरी रामलाई भेट्न गएको वर्णन छ । वाल्मीकिले सीताको पवित्रताका बारेमा रामलाई अवगत गराएर सीता तथा लव कुश तीनै जनालाई रामको जिम्मा लगाउने योजना थियो । उनीहरूको भेट भएको ठाउँ अहिलेको देवघाट हो । त्यो वेला रामले सीतालाई स्वीकार गर्दा जनतामा गलत सन्देश जाने सोचेकाले सहजतासँग वाल्मीकिको आग्रह शिरोपर गर्न सकेनन् । यसबाट दुःखी भएकी सीताले धरती मातालाई पुकारिन् । धरती फाटिन् र सीता धरतीमा समाहित भइन् । त्यो ठाउँको दर्शन गर्न अहिले पनि देवघाटमा तीर्थालुहरूको भिड लाग्छ ।“

उत्तरकाण्डको यो पारिवारिक भेटघाट चितवनको देवघाटमा नै भएको ऐतिहासिक प्रमाण छ र ? उत्तरकाण्ड किन सन्देहपूर्ण छ भनेर त माथि आइसक्यो । फेरि नदोहोर्याऊँ । तर रामायणलाई इतिहास मान्ने हो भने धर्ती मातालाई पुकारेको अनि धर्ती फाटेको कुरा चाहिँ पत्यारिलो लाग्दैन । 

८. “अहिलेको अयोध्यापुरीदेखि पश्चिम नारायणी नदी पार गरेपछि रामग्राम आउँछ । अयोध्यापुरीदेखि उत्तरतिर रामपुर छ । अयोध्यापुरीदेखि पूर्व सुनसरी जिल्लाको जंगलमा रामले धुनी जगाई आगो तापेको ठाउँ अद्यापि रामधुनीका नामले प्रसिद्ध छ । उता देवघाटसँग जोडिएको रामनगर पनि बिर्सनु हुँदैन । पाल्पामा पनि रामपुर छ । रामपुरसँगै काली नदीको किनारमा रामघाट छ जहाँबाट राम अन्तध्र्यान भएका थिए । रामायणमा रामले आफ्नो राज्य विस्तार गरेको प्रसङ्ग उल्लिखित छ । वरिपरिका रामनाम युक्त ठाउँहरू रामले विजय प्राप्त गरेका ठाउँहरू हुन सक्छन् ।”

राम जन्मभूमि भनिसकेपछि त्यसको वरिपरी रामको नाम भएका ठाउँ हुनु स्वाभाविक नै होला । तर यो पनि अनुमानमै सीमित छ । अरू नै कुनै राम पनि त हुन सक्छन् नि ! रामायणका रामभन्दा अघिका परशुराम पनि राम नामले नै चिनिन्थे । वाल्मिकी रामायणमा परशुरामलाई पटकपटक भार्गव राम र जामदग्न्य राम भनिएको छ दुई रामका बीचमा कन्फ्युजन नहोस् भनेर । विष्णुका दुई अवतारको नाम राम छ भने अरू कति राम होलान् ?

थप कुरा

अन्य स्रोत

माथि वाल्मीकि रामायणका आधारमा मात्रै विश्लेषण गरेँ । अरू रामायणबाट कुरा आए भने मेरा तर्क पनि काटिएलान्, सीमित अध्ययन भएकाले वाल्मीकि रामायणले नै पनि काट्न सक्छ । ठूलो कुरा होइन । रामायण मात्रै ३०० वटा सम्म रहेका छन् । नारद, वाल्मिकी, कालिदास, तुलसीदास, काम्बन, भानुभक्त त मैले थाहा पाएका केही रचयिता हुन् । रामायणका पात्रहरूका अनेक कथा छन् । विभिन्न क्षेत्र र भाषाका लोककथाहरूमा राम कहिले सामान्य मानिस, कहिले राजा त कहिले भगवान् बनेका छन् । पाली भाषाको ‘दशरथ जातक’मा राम र सीता दाजुबहिनी हुन्छन् । कुनैमा रावणवध रामले नभएर लक्ष्मणले गर्छन् । काम्बन रामायणमा सीता रावणकी छोरी हुन्छिन् । पहाड, सागर र पुष्पक विमान बोलेको जस्ता दन्त्यकथा रामायणमा अटाएका छन् भने विश्वामित्रको तपस्या, शिवधनु, परशुराम, जस्ता पौराणिक कथा पनि आएका छन् । यस्ता कठिनाई बावजुद रामायणको ऐतिहासिकता खोज्ने प्रयास भइरहेका छन् जुन निकै गाह्रो काम हो ।

वैज्ञानिक अध्ययन

असार १३, २०७७ मा भोगीराज चाम्लिङको ‘रामायणको लंका : श्रीलंका कि भारतमा ?’ शीर्षकको अन्वेषणमा आधारित एउटा लेख कान्तिपुरको कोसेलीमा छापिएको छ । लेखमा भाषिक अध्ययनका आधारमा लंकाको अर्थ टापू हुने, साथै भारतको मध्यप्रदेश स्थित क्षेत्रका आदिवासीका इतिहासका आधारमा उक्त क्षेत्रमा रामायणवर्णित लंका थियो भन्ने तर्कहरू सन्दर्भ सहित प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसभन्दा अघि २०७६ असोज २५ मा नयाँ पत्रिकाले ‘लंकाकोण’ शीर्षकमा सौरभको लेख प्रकाशन गरेको छ । यसमा पनि सन्दर्भहरू दिँदै विभिन्न भाषामा लंकाको अर्थ दक्षिण र टापू भनिएको छ र रामायणको लंका मध्यप्रदेशमा पर्छ भन्ने कुरालाई पनि जोड दिइएको छ ।

वैज्ञानिक अध्ययन हुँदै जाँदा पुराना मान्यता फेरिएर नयाँ मान्यता स्थापित हुनु नौलो होइन । राम जन्मभूमिका विषयमा पनि उचित वैज्ञानिक अध्ययन भएर नयाँ कुरा आउनसक्छ तर अकस्मात नयाँ मान्यता आए भने तिनलाई आत्मसात् गर्न गाह्रो पनि हुन सक्छ । कोपर्निकस, ग्यालिलियो, डार्विनजस्ता वैज्ञानिकका प्रमाणित तथ्यलाई समेत जनमानसले सहजै ग्रहण गर्न सकेन ।

राम नामसँग जोडिएको अध्यात्म

रामलाई कथाको पात्र मान्ने हो भने उनी जहाँ जन्मिएका भए पनि के फरक पर्छ र ? ऐतिहासिक पात्र हुन् भने पनि जुन बेला उनी जन्मिए, त्यो बेलाको भूगोल अहिलेको जस्तो छँदै थिएन । उनी न नेपाली थिए न भारतीय । उनलाई मान्नेले उनका कर्मका आधारमा भगवान् मानेका छन् । उनका गल्ती देखाएर उनलाई भगवान् नमान्ने पनि छन् । भगवान् मान्ने हो भने त उनी सर्वव्यापी छन् । न आदि छ न अन्त्य । न जन्म न मरण । बुद्धका हकमा पनि लगभग यस्तै कुरा लागू हुन्छन् । अनि यस्ता विषयमा झगडा किन गर्नुपर्यो ?

तर म बबुरोले मात्रै होला यस्तो सोच्ने ! राम जन्मभूमिका नाममा उठेको विवाद साम्प्रदायिक द्वन्द्वमा परिणत भयो । त्यही द्वन्द्वबाट उठेर भारतीय जनता पार्टी राजनीति गरिरहेका छन् । भारतीय सर्वोच्च अदालतले बाबरी मस्जिद भत्काएको ठाउँमा राम मन्दिर बनाउन पाउने निर्णयलाई भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले राम्रै क्यास गरे । जुन रामको नाममा मोदी राजनीति गर्दैछन् तिनै रामको जन्मभूमिलाई फिक्का तर्कको आधारमा नेपालको भनेर दाबी नै गरिदिन्छन् ओली । कताकता डर लागिरहेको छ । भगवानका नाममा झगडा नगरौं भन्दा पनि कहिले बुद्ध त कहिले रामको विषयमा विवाद भइरहँदा रिचर्ड डकिन्सको ‘द गड डिल्युजन’मा पढेका (ठ्याक्कै यस्तै नभए पनि) शब्दहरू याद आइरहेको छ –“नरम भन्दा नरम धर्म (सम्प्रदाय) लाई मान्नेहरू पनि जुनसुकै बेला कट्टर हुन सक्छन् । त्यसैले सबै साम्प्रादाय हटाउनुपर्छ ।“