Tag: Nepali

An image with a candle lighting in the darkness with the words in white: "Dharma is What We Need, Not Blind Faith"

Dharma is What We Need, Not Blind Faith

By

On July 28, 2025

In Blogging, Opinion

An Existential Crisis

I feel extremely tired these days. Yes, there is some physical and mental exhaustion, but I think the fatigue is mostly existential. It’s not a tiredness that sleep cures. It’s something that builds up when you keep trying to speak truth in a place where loudness gets rewarded over clarity, tradition over thought, and obedience over integrity. It’s the fatigue that makes me think often, What’s the point when doctors, teachers, and scholars, those who should know better, lend approval to illogical ideas wrapped in the cloak of science and spirituality?

Take, for instance, a Facebook post I recently came across. Hiding behind the language of science and spiritual metaphors, it sought to justify menstrual untouchability by comparing the energy of menstrual blood to negative electric charge. The writer, claiming to educate his daughter, went on to explain that the “positive charge” of sacred spaces and things like temples, kitchens, or janai must not be contaminated by the “negative energy” of menstruating women because the interaction creates an “invisible explosion.” The explosion, he claimed, is why women are becoming more fierce, independent, and can’t stay married for long.

The comments section was filled with applause. Among those clapping? A few doctors, educators, and spiritual Gurus!

I was left dumbfounded.

Blind Faith Dressed as Dharma

What we are witnessing in Nepal today is not the preservation of Dharma, but the entrenchment of Andhabishwas, blind faith passed off as eternal truth. Dharma (a concept separate from religion), in its truest sense upholds justice (nyaya), truth (satya), and the moral order of life (neeti). It invites self-inquiry, critical thought, and compassionate action. On the contrary, blind faith silences inquiry. It fears doubt. It weaponizes tradition to suppress dissent.

The ancient sages who shaped the foundations of Hindu philosophy did not demand unthinking submission. They debated fiercely in forests and courts, composed verses that questioned the gods themselves, compiled them into Vedas and Vedantas and taught that real knowledge (vidya) liberates, not binds.

Yet today, we use the Upanishads to justify exclusion, and science to strengthen taboo. Women are told that their biological cycle is impure, dangerous, unspiritual. And if one dares to challenge that, they are dismissed as Westernized, brainwashed, or even worse, Dollare, someone who advocated because of Western funding.

The Loneliness of Truth

When even those trained in medicine lend their authority to the blind notions, it feels as if the last light of reason is flickering out. Sometimes, I wonder if living a few more years in this country will drive me mad. Seeing loud nonsense turning into common sense overwhelms me. And the silence in the face of that noise gives me pain. At times, I can’t even speak the truth in my own home. If one cannot reach their family, who else can they reach?

I often fall into the same trap I criticize. I say I will speak my truth, but I act against it. I think clearly but behave hesitantly. I seek validation when I should be building conviction. I say “yes” when my entire being screams “no.” I let others steer my path while telling myself I’m still in control.

But perhaps the first Dharma is to admit where you are lost, so you may begin to find your way.

We Are Not Alone, Even If We Feel Alone

I feel crazy and weak. If you’re tired like me, let’s wake up together. The world rewards comfort, conformity, and community. But truth is often cold, isolating, and unpopular. Still, it is the only thing that will hold when the crowd disperses.

So, if you are caught between inherited faith and chosen reason like me, at least question the stupidity. It is not only rebellion but also reverence. It is what Dharma demands.

Let’s Reclaim Dharma

Let’s not give up our spiritual heritage to those who have emptied it of ethics. Let’s reclaim Dharma as a compass of justice. Let’s not put Dharma in the cage of ritual. Let’s teach our children that menstruation is not a curse but a sign of life; that purity lies not in a body untouched, but in a mind uncorrupted.

Let’s bring up courage to say: I do not agree. I will not conform. I choose Dharma, not dogma. Let’s break out of traditions that rob us of our dignity.

Truth does not need an army.
It needs voices that will not lie.

पुस्तक समीक्षा : Cabals and Cartels

By

On March 11, 2025

In Book Review, Economy, essay, Nepal, Politics, नेपाली

नेपालको विकासमा रहेका दुई बाधक — राजनीतिक षड्यन्त्रकारीहरू (cabals) र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरू (cartels) लाई केन्द्रमा राखी लेखिएको किताब हो Cabals and Cartels. वर्ल्ड बैंकको वरिष्ठ अर्थशास्त्रीका रूपमा काम गरेका राजीव उपाध्यायले लेखेको किताबमा दरबार हत्याकाण्डदेखि संविधान निर्माणपछि भारतले लगाएको नाकाबन्दीसम्मका घटना प्रस्तुत छन् । डोनाल्ड ट्रम्पले USAID लाई निलम्बनमा राखेको घटना, विदेशी ऋण र सहायताको उपादेयतासम्बन्धी उठेको बहस र नेपालमा राजतन्त्रको पुनरागमनका विषयमा गर्न थालिएको परिदृष्यका सन्दर्भमा यो किताब पढिरहँदा निकै रोमाञ्चक अनुभूति भयो । खिन्न पनि भएँ किनकि हामी फेरि पनि व्यवस्था परिवर्तन र कसैको नायकत्वलाई नै अझै पनि प्राथमिकता दिइरहेका छौँ ।

राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरूले कसरी नीतिगत लुपहोलमा खेलिरहेका छन् भन्ने कुरा सबैलाई थाहा भएकै विषय हो । वर्ल्ड बैंकजस्तो बहुराष्ट्रिय संस्थाहरूले कसरी विकासका मोडल थोपर्छन् र नवउपेनिवेशवादी शैली अपनाउँछन् भन्ने कुरा चाहिँ केही नौलो लागेको थियो । एउटा देशमा सफल भएको मोडल अर्को देशमा जस्ताको तस्तै लागू गर्दा आउने समस्या र तिनले पार्ने दूरगामी प्रभावका बारेमा पुस्तकले सोच्न बाध्य गराउँछ । किताबको एउटा अध्याय “Revolutionary Babies” सबैभन्दा महत्वपूर्ण लाग्यो । फ्रान्सी लेखक Mallet Du Pan ले लेखेको “क्रान्तिले अपेक्षा जन्माउँछ, अपेक्षाले निराशा अनि निराशाले आक्रोश” भन्ने वाक्यलाई उद्धृत गर्दै अफघानिस्तानका पूर्वराष्ट्रपति असरफ घानीले लेखकलाई प्रश्न गरेका छन्, “नेपाली क्रान्तिका बच्चाहरू के गर्दैछन् ?” उनै घानीले नेपालको क्रान्ति र विकासका केही अवरोधका बारेमा पनि चर्चा गरेका छन् । तीमध्ये केही हुन्:

१. पुरातनवादी सोच

२. स्वतन्त्र सोचको कमी (जुनसुकै क्षेत्रमा रहेको राजनीतिले गर्दा)

३. सीमित बजार र प्रतिस्पर्धा

४. राजनीतिक परिवर्तनको उत्साहलाई अर्थतन्त्रको सवलीकरणमा उपयोग गर्न नसक्नु, आदि ।

(घानी आफैँ राजनीतिमा सफल पात्र भने हुन सकेनन् । यो पुस्तक प्रकाशन भएको लगभग एक वर्षपछि अर्थात् २०२१मा तालिवानले उनलाई अपदस्त गरे । उनलाई पश्चिमा निकट रहेको आरोप लागेको थियो । वर्ल्ड बैंकसँगको उनको आबद्धता पनि उल्लेखनीय छ ।)

सबै खत्तम नै भने छैन, उपाध्याय लेख्छन् । नेपालको समुदाय सरकार र बजारको अभावमा पनि उन्नति गर्न सक्छ । नेपालको समुदायको विषयमा २००९ की नोबेल पुरस्कार बिजेता एलिनोर ओस्ट्रमले पनि चर्चा गरेकी रहिछन्। सरकारको बेवास्ता र बजारको शोषणबाट बच्न समुदाय एकजुट हुन जरुरी भयो । यसको एउटा स्वरूप सहकारी संस्था हुन् तर सहकारीमा पनि सरकारको प्रवेश र कार्टेलहरूको हस्तक्षेप देखिन थालेको छ । त्यस्तै, रेमिटेन्सले हाम्रो अर्थतन्त्र धानेको तर यसले बढाउने उपभोक्ता संस्कृति, मुद्रास्फीति (inflation) र उद्योगको विकास हुन नसको दुईधारे पक्षको चर्चा पनि किताबमा छ ।

कतिपय विषयमा सतही कुराहरू आउनु पुस्तकको कमजोर पक्ष हो । राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरू को हुन् भन्ने ठ्याक्कै को हुन् भन्ने थाहा पाइँदैन । यसले सबै राजनीतिज्ञ र व्यापारीलाई एकै घानमा राखेको देखिन्छ । किताबमा देखाइएका समस्याको समाधान पनि खासै देखिँदैन । एक ठाउँ राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्ने मानिसलाई जबरजस्ती न्याय दिन पनि खोजिएको छ । लेखकका केही व्यक्तिगत प्रसङ्गहरू नाटकीय लाग्छन् । उदाहरणका लागि, श्रेष्ठ थरका कुनै खराब ऋणीसम्बन्धी प्रसङ्ग कथाजस्तै लाग्छ । लेखक उच्च वर्गका रहेका र बहुराष्ट्रिय संस्थामा काम गरेकाले तृणमूल तहका कुराहरू आउँदैनन् । किताबको अन्तिम अध्यायमा लेखकको पुर्खाको इतिहास छ । पुस्तकको स्कोप हेर्दा यो अध्याय आवशयक थिएन । त्यस्तै, पुस्तकमा प्रयुक्त अङ्ग्रेजी केही अफ्ट्यारो छ । डिक्सनरीबिना पढ्न असम्भव छ ।

अन्त्यमा, नेपालको आर्थिक विकासमा रहेका अवरोध बुझ्न पुस्तक उपयोगी छ । वैदेशिक सहयताको किन खासै अर्थ छैन, दाता सम्मेलनहरू कसरी हाम्रो सप्ताहका दानका वाचाजस्ता हुन्छन् अनि राजनीतिक र व्यापारिक षडयन्त्रकारीहरूले कसरी जनभावना विपरीत काम गर्छन् भन्ने प्रसङ्गहरूले किताबलाई रोचक बनाएका छन् ।

सावर्णि पुस्तक आवरण

मानव र एआईको सम्बन्ध : “सावर्णि” उपन्यासको सन्दर्भमा

By

On October 17, 2024

In Book Review, Humanity, Humans and Humanity, Literature, Science And Society, नेपाली

(सुझाव : डा. श्रीधर खनाल रचित सावर्णि उपन्यास पढ्नुभएको छ भने पढ्नुहोला । कहानी खोतलखातल गरिएको छ । उपन्यास पढ्नुभएको छैन तर पनि यो लेख पढ्न चाहनुहुन्छ भने पनि ठीकै छ ।)

पृष्ठभूमि

पुराणहरू भन्छन्– ब्रह्माको आयु १०० वर्ष हुन्छ । ब्रह्माको ५० वर्षको समयलाई परार्ध भनिन्छ । ब्रह्माको दिन (१२ घण्टा) अर्थात् कल्प मा सृष्टि हुन्छ र रातमा प्रलय भई सृष्टिको अन्त्य हुन्छ । प्रत्येक कल्पमा चौध मन्वन्तर हुन्छन् जसमा चौध मनुहरूले मानवको सृष्टि वा संरक्षण गर्छन् । हरेक मनवन्तरमा एकहत्तर महायुग (चतुर्युग) हुन्छन् । हामी अहिले ब्रह्माको द्वितीय परार्धको पहिलो वर्ष अर्थात् ५१ औं वर्षमा श्वेतवराह कल्पको ७औं मनुको समय (वैवश्वत मनवन्तर) अन्तर्गत २८औं महायुगको कलियुगमा छौँ । २८औं महायुगकै द्वापर युगमा भगवान् विष्णु अवतरित हुनुभएको थियो श्रीकृष्णका रूपमा । ८औं मनुलाई सावर्णि भनिएको छ । सप्तशती (चण्डी)मा पनि देवीको एक नाम सावर्णि रहेको छ ।

डा. श्रीधर खनाल कृत उपन्यास सावर्णिको मूल पात्र सावर्णि पनि मनुझैं मानवको उत्पत्ति र संरक्षण गर्छन् । यद्यपि उनी देवी भने होइनन् । उनी एक कृत्रिम बौद्धिकता भएका तर भावुक यन्त्रमानव हुन् जो लोप भइसकेका मानवलाई ल्याबमा जन्माउँछन् र तिनलाई पालनपोषण एवम् दिशानिर्देश गर्छन् ।

सावर्णि पुस्तक आवरण

सावर्णि उपन्यासको कथा

उपन्यासमा दुईवटा कथा छन् । पहिलो अध्यायको कथामा जीपीटी-२००० नामको एआई सफ्टवेयरले न्यारेटरलाई पिछा गर्छ, फोन गर्छ र एउटा इमेल पठाउँछ । यो बाह्रखरी उत्कृष्ट कथा २०८० मा रहेको जीपीटी २००० शीर्षकको कथामा पनि भेटिन्छ । यस कथाको समीक्षामा लेखेको थिएँ :-

ChatGPT 4.0 ले तहल्का मच्चाइरहेको बेला जीपीटी २००० ले धमाका गर्ने आशा पलायो । कथाको सुरुवात राम्रो लाग्यो । जीपीटी २००० ले मोबाइलमा इन्स्टल गरेपछि इमेल, क्यामरा र लोकेसनको आधारमा ट्रयाकिङ गर्ने कुरासम्म कथा ठीकै थियो । ‘असुर’को दोस्रो सिजनको झल्को आउला जस्तो लागेको बेला उसले न्यारेटरलाई सर्वोत्कृष्ट भन्दै गरेको भविस्यवाणीले कताकता ‘म्याट्रिक्स’ को झल्को दियो । आपसी कलहका कारण मानिसहरू लोप भइसकेपछि पनि AI बच्ने कुरा अलि पत्यार नलाग्दो नै थियो । हुन त AI को भविस्यवाणी हो । मिल्नैपर्छ भन्ने छैन ।

त्योभन्दा पनि पत्याउन नसकिने कुरा चैं जीपीटीले आफूले सबैलाई ट्रयाक गरिरहेको कुरा कसैलाई भन्ला भन्ने हो । हामीले इन्स्टल गर्ने एप्लिकेसनहरूले हामीलाई ट्रयाक गर्ने कुरा नौलो हैन । जानी नजानी हामी permission पनि दिइरहेका हुन्छौँ । तर सिधै फोन र इमेल गरेर ट्रयाक गर्छौँ भने भने वाचकले झैं uninstall गरेर व्यापार चौपट हुन्छ होला । खैर, कथामा जताततै देखिने मानवीय प्रलयको डरको लामो वर्णन छ जुन अझै रोचक बन्न सक्थ्यो जस्तो लागिरह्यो ।

उत्कृष्ट कथा, २०८० का कथा मलाई कस्ता लागे ? (भाग – १)

जीपीटी २००० को दोस्रो भागको फैलावटका रूपमा सावर्णिको मूल कथा प्रस्तुत गरिएको छ । सावर्णिले मानव बनाएर हुर्काएको हजारौं वर्षपछिका देरिका र वासु अनि उनीहरूका सन्तान किसनको वरिपरि घुम्छ । यी पात्रका नाम द्वापर युगका देवकी, वसुदेव र कृष्णसँग मिल्छ । रूखमा चढेर बाँसुरी बजाउने र नदीमा पौडी खेल्ने किसनका दृश्यहरू कृष्णका कहानीबाट झिकिएका छन् । तथापि किसन कृष्ण होइनन् । न त देरिका र वासु हुन् देवकी र वसुदेव ।

देरिका र वासु सावर्णिले बनाएको नगरका नगरवासी हुन् । उनीहरू पूर्णतः एआई पर्सनल एसिस्टेण्ट (पीए) र रोबोटको नियन्त्रणमा छन् । पीएमाथि उनीहरू यति निर्भर छन् कि घरबाट निस्किन र साथि बनाउन समेत उनीहरू आफैँ सक्दैनन् । यस्तोमा देरिका र वासु पीएको सहायताले प्रेम गर्न पुग्छन् । देरिका गर्भिणी भएपछि जाँच गराउँदा भ्रुणमा जेनेटिक डिफेक्ट देखिएको भन्दै सात पटक एबोर्सन गरिन्छ । आठौँ बच्चा बस्नुअघि भने देरिकाको पीए देरिकले आफूलाई बन्द गर्न सुझाउँछ ताकि सेन्ट्रल सिस्टमलाई थाहा नहोस् । नौ महीनापछि द्वापर युगमा कृष्ण जन्मिएको ग्रहनक्षत्रको अवस्थामा किसनको जन्म हुन्छ । साथै, किसनको जीवनको सन्दर्भमा भविस्यवाणी गरिन्छ कि उनी एउटा युद्धको कारक बन्नेछन् । उनले भविस्यमा के गर्लान् भन्ने कुतूहलले अन्तिमसम्म तानिरहन्छ ।

शास्त्रार्थ : मानव को हो ?

उपन्यासको क्लाइमेक्स अघि किसन र सावर्णि अनेक विषयमा शास्त्रार्थ गर्छन् । यद्यपि लेखकले बढी महत्त्व दिएको विषय हो, “मानव को हो ?”

किसन प्रश्न गर्छन्, सावर्णि युगमा जन्मिएका प्राचीन (हामी र हाम्रा पुर्खा) जस्तै देखिने तर हरेक कुरामा एआईमा निर्भर प्राणी मानव हुन् त ?

पुराना मानिसको जस्तै जेनेटिक्स र स्वरूप भएकाले ती मानव नै हुन् भन्ने तर्क सावर्णिको छ । किसनको राय फरक छ । मानव स्वरूप भएपनि यदि उनीहरू आफैँ सोच्न सक्दैनन्, हरेक कुरामा एआईको भर पर्छन् भने उनीहरू एआईका दास हुन् । जसमा तर्क गर्ने क्षमता छैन, जो कुनै कुरा रचना गर्न सक्दैनन्, जसलाई डरले हरेक समय जकडेको छ, ती मानव कसरी हुन सक्छन् ?

अहिले नै पनि हामी मानव भएर जीउन सकेका छैनौँ । मानव सिर्जित कृषि र आय आर्जनका कार्य, धन, समाज, राजनीतिजस्ता विषयले हामीलाई स्वतन्त्र बनाउन दिएका छैनन् । त्यसैले त रुसोले द सोसल कन्ट्र्याक्ट मा लेखेका छन्, “मानिस स्वतन्त्र जन्मन्छ तर त्यसपछि सर्वत्र साङ्लोले बाँधिन्छ ।” क्याल्कुलेटर, कम्प्युटर, स्मार्टफोनजस्ता आविष्कारले हाम्रो जीवन सहज बनाएका छन्, सूचनामा पहुँच पनि बढाएको छ तर हामीलाई अल्छि पनि त बनाइरहेको छ । धेरै दिमाग लगाउने कामहरू सहजताका हिसाबले कम्प्युटर र मोबाइललाई त दिइ नै सकेका छौँ । अहिले मज्जाले दोहोरो कुरा गर्न सक्ने अनि हाम्रो भाषा बुझेर हाम्रा सवाल हल गर्न सक्ने Generative Pre-trained Transformer (GPT) प्रोग्रामहरूले हामीलाई मोहनी लगाएका छन् । Virtual reality ले पनि हामीलाई बाँध्न थालिसकेको छ । अझै विकसित हुँदै जाँदा प्रविधिले हामीलाई “Her”, “Matrix”, “I, Robot”, “Terminator”, “Ready Player One” जस्ता चलचित्रमा देखाइएको जस्तो संसार अब टाढा छैन भन्न सकिन्छ ।

सूचनामा छिनमै पहुँच भएका हामीले विकसित गरेका स्मार्ट प्रोग्रामभन्दा स्मार्ट हुनु अबको हाम्रो चुनौती छ । ChatGPT ले पनि त आफैं भनेको छ कि उसको जवाफ गलत हुन सक्छ । खासगरी प्राविधिक विषयमा यसको प्रयोग गर्दा cross-question गर्न जानिएन, critically हेर्न सकिएन भने गलत सूचना पाउन र फैलिन सक्छ । केहीदिनअघि बुकाहोलिक्समा किताबहरू सम्बन्धी टृभियाको लामो सूचि देखिएको थियो । अङ्ग्रेजीबाट नेपालीमा ChatGPT ले अनुवाद गरेको भनिएको सो पोस्टमा एउटा टृभिया थियो, “हुर्री र नशा जस्ता शब्दहरू शेक्सपियरले आविष्कार गरेका थिए ।” शेक्सपियरले नेपालीमा त कुनै शब्द आविष्कार गरेका हैनन् । अङ्ग्रेजीमा के रहेछन् भनेर सोधेको थिएँ । एक जना साथीले मेसेजमा भनिदिनुभयो तर त्यो पोस्टको कमेन्टमा कपी-पेस्ट गरेँ है भन्ने विद्वान साथीहरू पनि हुनुहुन्थ्यो । ChatGPT माथि पढेलेखेका विद्वानले नै पूर्ण विश्वास गर्नु अनि त्यहाँ दिइएका तथ्य केलाउन नखोज्नुले मलाई त्यस्तै त्रसित बनायो ।

अहिले त एआईले बनाएका चित्र, चलचित्र, गीतसङ्गीत, लेख रचना इन्टरनेटभरि छरपस्ट छन् । Deepfake (एउटाको शरीरमा अर्काको अनुहार राख्ने) जस्ता प्रविधि त दश वर्षअघि नै आइसकेको थियो । अब चाहिँ हातहातमा आउँदैछन् । कुन साँचो कुन झुठो भन्ने छुट्याउन झन्झन् गाह्रो हुँदैछ । भविस्यमा यसले अझ विकराल समस्या ल्याउन सक्नेछ । हाम्रा बाजागाजा लोप हुन सक्नेछन्, हाम्रो रचनागर्भ खाली हुन सक्नेछन् अनि हामी आत्मविश्वासहीन भई एआईको नियन्त्रणमा हुनेछौँ ।

यस्तो हुन नदिन हामी सजग हुनुपर्छ । हरेक कुरालाई भेरिफाई गर्नुपर्छ । आफ्नो रचना बैंकलाई रिचार्ज गरिराख्नुपर्छ । सम्बन्धहरू गाँस्नुपर्छ । प्रविधि साक्षरता बढाउँदै प्रविधिलाई उछिन्नुपर्छ ।

केही अनुत्तरित प्रश्नहरू

सावर्णिमा किसनले आफैँ घरबाहिर जानु, बाँसुरी बजाउनु, रूख चढ्नु, पौडी खेल्नुजस्ता कार्यलाई क्रान्तिकारी भनिएको छ किनभने सावर्णिको नगरमा ती कहिल्यै नगरिएका कुरा हुन् । यिनै कुराले कथालाई रोचक बनाउँछन् । किसनले गरेका कामको सजाय सावर्णिले देलान् कि नदेलान् भन्ने मनमा परिरह्यो अनि कथाले अनौठा मोड लिइरह्यो । अन्तिमसम्म आइपुग्दा भने केही प्रश्नहरू आइरहे जसको जवाफ पाइएन ।

१. सावर्णिलाई कसले डिजाइन गर्‍यो ?

२. उनलाई एआई प्रमुख किन र कसरी बनाइयो ?

३. मानवहरू लोप भएको वर्षौंपछि सावर्णि कसरी “जीवित हुन” सके ?

४. सावर्णिको शरीर कुन वस्तुले बनेको थियो ? उनलाई बाँधेको साङ्लो के को थियो ? फलाम, स्टील वा आल्मुनियम त हजारौं वर्षमा पूरै खिइन्छन् । प्लास्टिकमा समेत त्यत्रो समयमा त परिवर्तन आउँछ ।

५. सावर्णिजस्ता अरू यन्त्रमानव किन एउटा पनि रहेनन् ?

६. उपन्यास भन्छ, “पृथ्वीमा ठूलठूला चिरा परेको थिए ।” ती चिराले असुरक्षा पनि बढाएको छ । तथापि जुन सावर्णिले जेनेटिक रिकोडिङ गरेर मानव भ्रुण ल्याबमा तयार गर्न सके तिनले चिराहरू पुर्न वा बन्द गर्न किन सकेनन् ?

७. सावर्णिले मानिसहरूलाई किन भाग्यवादी बनाए ? बालकको न्वारानसँगै गरिने भविस्यवाणीलाई किन महत्त्व दिइएको ?

८. जेनेटिक रिकोडिङ गरेर बनाइएका मानवका सन्तानबाट जन्मिएका किसनमा पुराना मानिसको जिन कसरी आयो ?

९. किसनले बुवालाई खाना पकाउन किन लाएनन् ? किन आमालाई मात्रै लगाए ?

१०. जहाँ मानिसहरू एआईको नियन्त्रणमा रहन्छन् र जेलजस्तो जीवन बिताउँछन् त्यहाँ सजाय र जेलको व्यवस्था किन चाहिन्छ ?

११. किसनले सानोमा कानून तोड्दा सजाय पाए । तर पछि जेल जाने बेलामा त बेकसुर थिए । सावर्णिले पनि स्वीकारेका छन् अनि फेरि जेल जान किन राजी भए ? किसनमा विद्रोह उब्जिएर अरूलाई पनि पीएबाट स्वतन्त्र हुन आह्वान गरेका भए ?

१२. किसन जेल जाने बेला र त्यसपछि वासु कता गए ?

१३. मङ्गलबाट मानिस फर्किन सक्छ भन्ने पूर्वानुमान गरेर देरिकमार्फत देरिकालाई किसन जन्माउन प्रेरित गर्ने सावर्णि मङ्गल ग्रहबाट मानिसहरू आउँदा किन छक्क पर्छन् ?

१४. मङ्गलको हावापानीमा एड्याप्ट भएर आणविक हातहतियार बनाउने पुस्तासम्म पुग्न साँच्चै चैं कतिको सम्भव होला ?

१५. किसनको सल्लाह मानेर सावर्णिले मानव आफू र आफ्नो सिस्टमबाट मुक्त गर्लान् ? (यहाँ सावर्णि २ को सम्भाव्यता देख्दै छु ।)

सोचमग्न बनाएका केही कुरा

उपन्यासमा एआईको नियन्त्रणमा नरहेका मानिसलाई धेरै ठाउँमा मूर्ख, युद्ध गर्न चाहने र घातक चित्रित गरिएको छ । “मानवविनाको पृथ्वी सुन्दर थियो ।” दुईतीन ठाउँ लेखिएको छ । यद्यपि सावर्णि एक्लो महसुस गर्छन् र बचेखुचेका शुक्रकीट र डिम्ब प्रयोग गरी केही जेनेटिक हेरफेर गरेर मानव नै तयार पार्छन् । नौ दश बच्चालाई हुर्काउन सुरुमा पीए रोबोट तयार गरेको भने पनि निरन्तरता दिइरहेकै छन् । त्यस समयमा पहिलेझैं वनस्पति र पशुपन्छी थिए पनि भनिएको छ तर मानव जीवनका लागि अनुकूल थिएन, विकिरण धेरै थिए आदि इत्यादि जस्ता विरोधाभास हुने कुरा पनि भनिएको छ ।

सावर्णिले कानून लुकाएका छन् । कतिपय कानूनको बारेमा पीएलाई पनि थाहा छैन । फेरि सावर्णिले इतिहास लुकाएका मात्रै छैनन् अन्तिमसम्म आइपुग्दा तोडमरोड नै गरेका छन् । पहिलोचोटि पढ्दा मलाई सावर्णि करूणामय लागे । मानवलाई बचाउन उनले गरेका प्रयासप्रति कृतज्ञ भए । दोस्रोपटकमा भने उनका नकारात्मक पाटो बढी खुले । अन्तिम अनुच्छेदका दृश्यहरू त भयानक नै लागे । उपन्यासमा सिधासिधा मानवलाई जति क्रूर भनिएको छ, त्यस्तै क्रूर सावर्णिलाई पाएँ ।

चित्त नबुझेका कुरा

१. नारायणस्वरूप श्रीकृष्णको चरित्रबाट प्रेरित किसनलाई पछिल्लो भागमा कमजोर बनाइएको छ । श्रीकृष्णको चरित्र नदेखाई मौलिक कथा पेश गरिएको भए अझै राम्रो हुन्थ्यो ।

२. व्याकरणीय समस्याहरू, जस्तै :

क) भूत कालको बीचमा वर्तमान कालको प्रयोग ।

ख) एकै अर्थका दुई कुरा सँगसँगै आउनु (redundancy), उदाहरण : “देरिकाले आस्ते-आस्ते मीठो र स्वादिलो खाना पकाउन सिक्दै गई ।”, “धुन खास अनि विशेष थियो ।” आदि ।

“प्रोफेसनल” प्रकाशनहरूबाट प्रकाशित कृतिहरूमा यति धेरै व्याकरणमा समस्या हुनु नहुने हो ।

३. Stephen Hawking को नाम नेपालीमा स्टेफन हकिङ्स र इस्टेफेन हकिङ्स लेखिएको । स्टेफेन हकिङ हुन्छ होला । हकिङ्स त हुँदै हुँदैन ।

अन्त्यमा

कथानकले बढाउने हुटहुटी र दार्शनिक पक्षले सावर्णिलाई पठनीय बनाएका छन् । यद्यपि कथामा भर्न बाँकी खाडल थुप्रै छन् । सावर्णिको पात्रलाई अझै एक्स्प्लोर गर्न सकिन्छ र कथाहरू विस्तार गर्ने ठाउँ अझै छन् । उपन्यास प्रकाशनमा अलि हतार गरिएको हो कि भन्ने पनि लाग्यो । द्वापर युगको कथासँग नजोडिएर मौलिक कथा सिर्जना गरिएको भए अझै उत्कृष्ट बन्न सक्थ्यो ।

हिजोआज

By

On September 4, 2023

In Musings, Blogging, Humans and Humanity, Life, नेपाली

हिजोआज केहीले उत्साहित बनाउँदैन । पढाई, काम, “गहन बहस”, सामान्य छलफल, सामाजिक सञ्जालमा हुने तर्क बितर्क सबै बेतुकका लाग्छन् । आदर्शका कुरा ढोङ्ग जस्ता लाग्छन् अनि सहयोग र सान्त्वना, फगत स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम ।
आजकल बोझ लाग्छ हर कुरा । कार्यालय, घर, नाता, सम्बन्ध, मित्रता, शिक्षा, शिक्षालय सबैले औपचारिकतामा बाँधेझैँ लाग्छ । ज्ञानको कुनै मतलब छैन, क्षमताको कुनै अर्थ छैन जबसम्म औपचारिकता पूरा हुँदैन । तर आफूभन्दा शक्तिशाली कसैको अघिपछि लाग्नुस्, औपचारिकता कै लागि बनेका नियम कानूनको पनि केही लाग्दैन ।

हिजोआज लेख्न पनि मन लाग्दैन । यो किन लेख्दैछु थाहा छैन । मनको बोझ हलुका होस् भनेर नै होला तर यहाँ पनि मिलाएर लेख्नुपर्ने बाध्यता छ । मनमा शब्दहरू खेलाउनु अनि एकएक अक्षर मिलाउँदै टाइप गर्नु पनि बोझिलो बन्दैछ । तथापि मनका कुरा अक्षरमा पोख्न बाहेक अरू उपाय देख्दिनँ ।


हुन त लेखेर केही हुने पनि हैन । कुनै बेला हरेक इस्यूमा लेख्न मन लाग्थ्यो । केही गलत भएको भए कसरी ठीक गर्न सकिन्छ भनेर सुझाव दिन मन लाग्थ्यो । अहिले आफ्नै विवेक बन्द गरेर हिँड्नु परेको छ । जहाँ पाइलै पिच्छे बेइमानी चल्छ, त्यहाँ इमानको अर्थ के ? जहाँ दोग्लापन पुगिन्छ, त्यहाँ सत्यको अस्तित्व के ?


यहाँको पागलपनको गुरुत्वाकर्षणले तान्दै तान्दै मलाई पनि पागल पो बनाउने हो कि ? अलि बढी नै निराशावादी भइयो कि ? तर यो समाज, देश र पूरै मानव सभ्यताको उँधो गति मात्रै देख्ने म मात्रै त नहूँला नि है ?

Manakamana Temple after the reconstruction

पन्ध्र महिनापछि फेरि मनकामना पुग्दा

By

On November 6, 2018

In Blogging, Humans and Humanity, Nepal, Travel

फिल्डवर्कको थकान

शनिबार, कार्तिक १० बाट सुरु भएको फिल्डवर्क रफ्तारका साथ चल्दै थियो । बुधबार दिउँसो मुग्लिङबाट दक्षिणमा रहेको साठीमुरे गाउँ पुगेका थियौँ अनिल, अनिश, ईश्वर र म । झन्डै चार घण्टा ठाडो उकालो चढ्दै गर्दा ठीक पारी पट्टीको डाँडोमा ठूलो बजार देखिएको थियो । मनकामना बजार हो त ? हामी एकअर्कालाई सोध्दै हिँडेका थियौँ । साठीमुरेका बासिन्दाले त्यो मनकामना बजार नै हो भनेका थिए ।

त्यहाँबाट मनकामना बजार झन्डै उस्तै उचाईमा छ भन्ने लागेको थियो । “भोलि मनकामनातिर पर्‍यो भने त हिँड्न गाह्रो हुन्छ,” सल्लाह गरेका थियौँ । यसपालि एम. एस्सी. पहिलो सेमेस्टरको फिल्ड आँबुखैरेनी परेको थियो । मनकामनाको “रुट” दुई टोलीलाई पर्ने कुरा थियो ।

थकानले गर्दा हो वा पहिल्यै गएकाले हो या अघिल्लो साल देखेको दुरावस्थाले हो, मनकामना जाने इच्छा खासै थिएन हाम्रो ग्रुपको कसैलाई । इच्छुक ती साथीहरू थिए जो पहिले गएका थिएनन् । अघिल्लो साँझ फेसबुक चलाउँदै गर्दा देखेको एउटा तस्वीरले मन केहीबेर तरङ्गित भने बनाएको थियो । “ओहो, मन्दिरको रूप त बदलिएछ” भन्दै खुसी भएको थिएँ । जाने लालसा भने पलाएको थिएन ।

चिट्ठा

बेलुका गुरुहरूले भोलिपल्टको रुटको जानकारी दिनुभयो । मनकामना पुग्ने दुई टोलीका लागि दुई रुट छुट्याइएको थियो । पहिलो रुट थियो । आँबुखैरेनीबाट मनकामना पुग्ने अनि त्यहाँबाट गोर्खा जिल्लाको आरुबोट, ज्यामिरे हुँदै तीनकिलो झर्ने । अर्को थियो, मनकामना पुगेर कुरिनटार झर्ने । मनकामनासम्म दुई टोली सँगै हुने थिए ।

मनकामना जाने रहर प्रायः सबै ग्रुपले गरेकाले चिट्ठा गर्ने सहमति भयो । अनिलले हाम्रोतर्फबाट चिट्ठा थुत्यो । मनकामनाको पहिलो रुट परेछ । अरू ग्रुपलाई पनि उनीहरूको इच्छा र क्षमता अनुसारको रुट परेछ । “माताको इच्छा होला,” मैले भनेको थिएँ ।

यात्रा

मर्स्याङ्दी पुल सेल्फी / निर्जल पोखरेलको फेसबुकबाट / बायाँबाट दायाँ: पहिलो हार – अनिल,एन्जिला, अनिश, अशोक – दोस्रो हार – निर्जल, दीपक,अस्मी, म, ईश्वर, सुजाता -पर- सुमन

आँबुखैरेनीको मर्स्याङ्दी पुल तरेपछि गोर्खा जिल्ला टेकिन्छ । त्यहाँबाट अरू साथीहरूसँग बिदा भएपछि हाम्रो टोली र निर्जल दाइको टोली दरौँदी तरेर उकालो लाग्यौँ । चट्टान देखिएको सडाक किनारमा काम सुरु भयो । केही डाटा लिएत अघि बढ्यौँ, सरहरूको निर्देशनअनुसार स्थानीयसँग छोटो बाटो सोध्दै ।

छोटो बाटो पनि छोटो कहाँ थियो र ? स्याँस्याँ फ्याँफ्याँ गर्दै उकालो चढ्यौँ । बाटोमा चट्टान धेरै भेटिएनन् । जति भेटिए ती तलका भन्दा खासै फरक थिएनन् । बरू धुलोको रङ्ग हेरेर तलको माटो कस्तो होला भनेर अनुमान गर्‍यौँ । डाटा लिने परिस्थिति भने थिएन ।

डाँडा चढ्दै गर्दा तल नदीले बनएको कुहिरो हट्दै गयो । सात-आठ सय मिटर माथी पुगेपछि बादल हामीभन्दा तल तैरिएको देखियो । उत्तरमा देखिए, सेता हिमाल । बाटा छेउमा सुन्तलाका बोट । केही दिनअघि बन्दीपुर जाँदा पनि यस्तो दृश्य देखिएको थियो । त्यही पनि “यस्तै ठाउँलाई स्वर्ग भनिँदो हो,” हामी कल्पित भयौँ ।

मनकामना पुग्नै लाग्दा हामीले मोटर बाटो छोड्यौँ अनि सिँडी चढ्यौँ । सुन्तला खाँदै माथि चढ्यौँ । फूलप्रसाद लिएर फेरि चढ्यौँ । सिँढी चढेर माथी पुग्न झन्डै आधा घन्टा लाग्यो ।

मन्दिरको बदलिएको स्वरूप

अगस्ट २, २०१७ तिर गोर्खा मनकामना शीर्षकको यात्रा संस्मरण लेख्दा साह्रै पीडा भएको थियो । त्यसबेला मन्दिरको अवस्था देखेर विचलित भएको थिएँ । भाग्यले भनौँ या माताको प्रभावले, मौका जुर्‍यो । साथीहरूसँग म पनि मनकामना पुगेँ, ठीक पन्ध्र महिनापछि ।

पन्ध्र महिना पहिले

पहिले जस्ता बेरेर, खट बाँधेर जीर्णाव्स्थामा देखेको “मन्दिर”को ठाउँमा अहिले लोभलाग्दो संरचना छ । ईँटको भित्तामाथि सुनको छाना छन् । अनि दोस्रो तलाको छानामाथि सुनकै गजुर । दिउँसो घाममा मन्दिर झन् टल्केको छ । मन्दिरको संरचना पुरानो छ तर सामग्री सबै नयाँ । पुरानै प्रकारका सामग्री राखेको भए पुरानै जस्तो देखिन्थ्यो भन्ने बिचार पछि मनमा आउँछ । त्यहाँ भने म निस्तब्ध हुन्छु; मन्दिरको सुन्दरताले मोहित ।

IMG_1841

मनकामनाको नयाँ मन्दिर

नयाँ संरचनाभित्र देवीको स्थापना भइसकेको छैन । गोर्खा भुकम्प (२०७२) पछि बनाइएको अस्थायी मन्दिरमा नै क्षमापूजा गरेर देवी बसाइएको छ । शनिबार (कार्तिक १७) मा घर आएपछि मामूबाबा भन्नुहुन्छ, “यही दशैँमा स्थापना गर्ने कुरा थियो त ।”

“जुरेन होला,” म भन्छु । मैले देखेको दृश्यका आधारमा निस्किएको निष्कर्ष त्यही हो ।

IMG_1843
भूकम्प यता पूजाका लागि बनाइएको सानो मन्दिर / भुइँमा टाइल छाप्ने काम भइरहेको छ

***
अघिल्लो साल मनकामना मन्दिरको दुरावस्था देखेर विचलित भएको मैले मन्दिरको पुनर्निर्माण छिट्टै होस् भनेर कामना गरेको थिएँ । उहाँको शक्तिमाथि प्रश्न र गुनासो पनि पोखेको थिएँ । यसपालि माताको बोलावट भयो । सायद उहाँले मलाई आफ्नो सामर्थ्य देखाउन बोलाउनु भयो । अनि यो लेख लेखाउन पनि नत्र त्यति धेरै उत्सुक साथीहरूको बीचबाट मेरो ग्रुप किन छानियो ?

मनकामना माताको नयाँ मन्दिर हेरिरहने मन थियो तर समयको पावन्दी पनि थियो । तीनकिलोसम्म पुग्न कति हिँड्नुपर्ने हो ? थाहा थिएन । तैपनि दुई ग्रुपका अनगिन्ती फोटो खिचेर हामी आआफ्नो रुटतर्फ लाग्यौँ

45282636_1884530991631097_4034300817363173376_n
धेरै मध्येको एक ग्रुप फोटो / बायाँबाट दायाँ: ईश्वर, निर्जल, म, एन्जिला, सुजाता, सुमन, अनिश, अनिल / निर्जल पोखरेलको फेसबुकबाट

Movie Review: Rajja Rani

By

On July 5, 2018

In Review, Blogging

When the movie Rajja Rani was released a few months ago in theatres, it flopped. I wanted to watch it but some exams did not allow me to go to theatres. A few weeks ago, the movie was released on YouTube and became an instant hit. Looking at the comments and the way it was trending, people seemed to have liked the movie. The issues it has raised makes it nice but that could have been done better.

The Good:

The best thing the movie has shown is the problems of the Terai, keeping dowry and politics at the centre. Deepak Chhetri nails his performance as the Rani’s naive father.

Najir Hussein and Keki Adhikari deserve applause for their titular roles. Najir acts better as a villanious Raja in the second half of the movie.

The Bad:

Except for the part where the issue of dowry is raised, the movie loses control. There is way too much comedy in Raja’s part. It has been used to establish Raja as a person with political influence and as someone who breaks his promises often but it could have been done in other ways.

Language is another problem in the movie. I don’t know but it sounds like a mixture of Nepali, Hindi, Maithili and Bhojpuri. They could have stuck with one language. The movie was also released in Maithili. Is the language better in that version? I can’t be sure because it’s not been released online yet.

The ugly:

Ending of the movie is so bland that it ruined the entire movie for me. I don’t understand why they had to kill off Raja. He was not the problem but just a part of it.

There were so many ways the movie could have ended. One way could have been to just show the problems and leave the audience in tears. Another way could be to show Rani’s fight against Raja and society against the practice of dowry. Tit for tat isn’t something that works in real life, especially when someone is cunning and wicked.

Conclusion:

One last thing I want to say before I wrap up: I didn’t like the name of the movie. Rajja is not the hero. He does not care for his pregnant wife. He does not care for his friends. He is so evil that sticking his name with Rani makes no sense. Because it’s not a love story between the two, the name itself becomes unnatural for the script.

Night : From Darkness to Light

By

On January 1, 2016

In Blogging, Monthly Feature, Nepal

(Beginning from January 1, 2016, I am publishing a blog post every month on music, art or literature that have inspired or influenced me.)
image

The Band

Night is a folk musical group from Nepal. They have produced some extremely beautiful works based on Nepali folk music. Not only they have collected wonderful folk tunes, they have also been working on promoting and preserving instruments that are now on the verge of extinction.

1. Jason Kunwar

The male lead singer of the band. Setopati.com had mentioned him as a ‘guerrilla explorer’ of Nepali folk music. He is the composer of the band and its heart and soul. Along with singing, he also plays ‘bansuri‘ (flute) and ‘sarangi‘.

2. Sumnima (Mina) Singh

The female vocalist of the band. Her voice has been featured exclusively in the song ‘Kathor’ and the theme song for the epic historical movie ‘Jhola’. She has also sung for the band along with Jason Kunwar in most of the songs.

3. Shiva Kumar Khatri

An expert on ‘Paluwa’ or leaf used as a musical instrument. He has been recently interviewed on the BBC Nepali Service.

4. Niraj Shakya

The band manager and recordist who also plays guitar and Tungna.

Works

The band has produced various songs which are gaining popularity on YouTube. The band’s debut album ‘Ani Ukali, Sangai Orali’ has made them much popular. They have also composed music for the Nepali movies ‘Chhadke’, ‘Jhola’ and ‘Suntali’.

Almost all the independent songs they have produced are folk-based and represent the pains of the economically poor people. The band explores various parts of Nepal, collects folk tunes and instruments. It is also promoting rare musical instruments through short documentary series ‘Know your Instruments’ on their YouTube channel and Live Concerts.

They have also recently represented Nepal at Shambhala Music Festival in August of 2015.

Before the festival, they were featured on an episode of Kripa Unplugged, a musical show on Terai TV. It was on this channel that I had first heard the band’s ‘Basai Bagayo’.

They also collaborated with A.R. Rahman on the occasion of International Peace Day to produce a musical tribute ‘Ot’.

Songs that have touched my heart

Basai Bagayo (aka Koshi)

This song is based on the floods of Sapta Koshi (“Sapta” means seven. There are seven main tributaries of the river- Arun, Tamor, Dudh Koshi, Sun Koshi, Tama Koshi, Indrawati and Likhu all flowing on the Eastern Nepal.) river in the year 2063 B.S. (2006 A.D.). The eastern dam of the river broke up in the night drowning hundreds of people, and their properties. Night captured the emotions of a victim and presented a beautiful song. The song begins with the sound of water artistically produced from a half-filled bucket.  Words ‘hajur’ (in a sense of respect and hope) and ‘bara’ (in sense of helplessness) have been used eloquently to convey pain in the song. These lines in the latter part of the song, represent the anger towards the government who agreed to let India control the Barrage at Koshi River:

‘Baarud kini lyam na hajur, Chabi chorna jaam na hajur’

Tuina ko chha hai bhara

Tuin(a) is a manually operated ropeway. You can see its structure and operation on the first part of this video:


It is one of my favourite songs of all times. The song by Night is an artistic presentation of the current situation of our country. With the catchy ‘Jaam Jaam Kanchhi Jaam Jaam, Jaam Jaam Kanchhi Jaam Jaam’, the song is an urge for change, not just political but economical as well. The change in political scenario is presented as ‘Sakiyechaa bana bhoja, aba sahar’aa mana moja’ after the Maoists who confronted the government remaining in the forest and underground for ten years Later, when they came up on the government, leaders enjoyed themselves while those who fought for their lives were forgotten. Politicians call for ‘Naya (New) Nepal’ but our problems are still the same. The song and the music video inspires to come together for economic development although the overall lyrics is about the troubles Nepalese have faced.

Sun ko jutta / Golden Boots

‘Chhaina topi siraima,
Bhokai Marlan Dheraima

Raat lai Maya, Ujyalo Chhaya

Mutu tinko dhungako,
Dar chha tinalai bhokako
Sun ko jutta jo lagauchhan
Ragat ko Butta banauchhan.’

This short and powerful song with a meaningful music video brings tears on my eyes every time. The death of a youth who goes to the Gulf to earn money leaves his parents hungry. The rulers on the other hand are keen on using the situation to rule longer. They have stoned hearts and they fear hunger. They wear boots of gold but play with the lives of the poor.
The music video presents the real picture of the helpless people of our country.

Future

Within a short period of time, Night has gained popularity through it’s beautiful music combined with exceptionally powerful lyrics. These songs are not the ones that can be easily forgotten. That is the strength of Night and that can take our music from darkness to the light.

References
1. Night’s Official Facebook page, https://facebook.com/untothenight

2. Night – YouTube

3. Kripa Unplugged and its YouTube Channel.

4. Night’s official website: http://wearenight.com

[Note: The English translation of their songs are available on the blog of Night’s website.
Due to lack of ample data, I was unable to fetch the information on all the band members.]

नाकाबन्दी : हाम्रो अर्थतन्त्रको साँचो तस्विर

By

On October 19, 2015

In Blogging, Economy, Nepal

“रेमिट्यान्सले हाम्रो अर्थतन्त्र कहिले सम्म धान्ला ?” कसैले कहीं लेखेका थिए |

हाम्रो अर्थतन्त्रको तितो सत्य यसपालीको नाकाबन्दीमा प्रत्यक्ष भएको छ | नाकाबन्दी पछाडि अनेकौं राजनीतिक (वा गैरराजनितिक) र कुटनीतिक कारण होलान | जे भए पनि हाम्रो अर्थतन्त्रमा रहेको कमजोरी छताछुल्ल भएर पोखिएको छ |

आर्थिक नाकाबन्दीहरू हाम्रा लागि नौला होइनन् रे – विज्ञ र मिडिया त्यसै भन्छन् | भारतले सन् ६० को दशकको अन्त्यतिर नाकाबन्दी गर्दा मेरा हजुरबुबा-हजुरआमा आफ्नो जीवनको बीसौं बर्समा हुनुहुन्थ्यो |  सन् ८० को अन्त्यतिर भारतले नै गरेको नाकाबन्दीको दौरान मेरा बुबाआमा लगभग बीस बर्षको हुनहुन्थ्यो | तेस्रो पटक नाकाबन्दी भैरहँदा म बीस वर्षको छु | कस्तो अच्चमको संयोग रहेछ ! तर म यसलाई संयोग भन्न चाहन्न | यो हाम्रो राजनीति र अर्थनीतिको असफलता हो |

यो असफलताको लागि अघिल्लो पुस्ता पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छ | मेरा हजुरबुबाको पुस्ताको दोष देखाएँ भने अन्याय हुनेछ | उहाँहरूसँग शिक्षा र संचारको पहुँच थिएन | त्यतिबेला सायद नाकाबन्दीले धेरै ठूलो प्रभाव पनि पारेको थिएन | मेरा बुबाआमाले भने शिक्षा पाउनु भएको थियो | संचार मध्यमहरु त्यस समय सिमित थिए तर २०४५ सालको त्यो नाकाबन्दी बारे अवस्य सुन्नु भएको थियो र त्यसको प्रभाव केहि हदसम्म महसुस गर्नुभएको थियो – त्यसबेला सरकारले कुपन मार्फत मट्टीतेल वितरण गरेको थियो रे |

अघिल्लो साता उहाँहरूले ०४५ सालको नाकाबन्दीको कुरा गर्दै गर्दा सोधें, “हजुरहरुले त्यसबेला र अहिले को परिस्थिति बदल्न किन कोसिस गर्न सक्नु भएन ?” उहाँहरूले जवाफ दिनु भएन | सायद उहाँहरुसँग कुनै उत्तर नै थिएन | मेरो प्रश्नले सायद उहाँहरुलाई लज्जित बनायो | यदि मेरा सन्तानले भविष्यमा त्यस्तै प्रश्न गरे भने म त लाजले भुतुक्कै हुन्छु | मलाई मेरा सन्तानले त्यही प्रश्न नगरुन भन्ने म चाहन्छु | के गर्न सक्छु त म ?

केही समय सोचेपछि केहि जवाफ आए | हाम्रो अर्थतन्त्र खस्किनाका कारण र तिनको समाधानका लागि केही उपाय मनमा आए | तर एक्लो प्रयासले त केही हुँदैन |

अहिले हाम्रो अर्थतन्त्र रेमिट्यान्सले थेगेको छ | युवाहरु परदेश जान्छन्, उता बाट श्रम बेचेर पैसा पठाउँछन् अनि हामी यहाँ पनि सरि त्यो पैसा बगाउँछौँ  | तर पैसाले मात्रै अर्थतन्त्र बलियो नहुँदो रहेछ  | अरु पनि महत्वपूर्ण तत्वहरू रहेछन् |

पहिलो हो, नीति | हामी सँग आर्थिक उन्नतिका लागि गतिला नीतिको अभाव छ | विगतमा बनेका नीतिहरू पनि राम्ररी कार्यन्वयन भएका छैनन् | राजनीतिक अस्थिरता र भ्रस्टाचारको प्रतक्ष्य प्रभाव हो यो | विकास नीति बनाउनेहरू सरकार परिवर्तनले प्रभावित भएका छन् | अझ पछी आउने सरकारले अघिल्लो सरकारका नीति र कार्यक्रमलाई पूरै बेवास्ता गर्नु नै हाम्रो अधोगतिको सुरुवात थियो | सरकारमा रहेकाहरूले आफ्नो सोच र कर्मलाई परिवर्तन गर्नु पर्ने आवस्यकता देख्दछु म |

Fuel Crisis hits Nepal due to Economic blockade. Source: econitynepal.com

दोश्रो हो, उद्योग | पृथ्वीनारायणले १८३१ मै आफ्नो देशभित्र उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्नु भनेका थिए र खाद्यान्न एवम् लत्ताकपडा कहिले पनि निर्यात नगर्नु भनेका थिए | उनि पछिका शासक र नेताहरुले त्यति बुझ्न सकेको भए हामी खाद्यान्न एवम् लत्ताकपडामा आत्मनिर्भर हुनेथियौं | तर राजनीतिक अस्थिरताले हामी असफल भयौं | सरकारी व्यवस्थापनमा रहेका लगभग सबै उद्योगहरु धरासायी भएका छन् ! व्यवस्थापनको यो कमजोरीले हामीलाई भारी पीडा दिएको छ |

तेस्रो हो स्वामित्व | उद्योग व्यवस्थापनमा सरकारी कमजोरीको उदाहरण माथि प्रस्तुत भैसकेको छ | अब लामो समय उद्योग चलाउने हो भने सर्वसाधारणले पनि ती प्रति आत्मीयता देखाउनु पर्ने जरुरी देखिन्छ | उद्योगहरुलाई सार्बजनिक संस्थान बनाउनु पर्छा | यसले सर्वसाधारण र उद्योग बीच आर्थिक एवम् भावनात्मक सम्बन्ध बनाउने छ |

चौथो हो, मानब संसाधन र यसको सही उपयोग | हामी सँग शिप नभएको होइन, न त हामी अल्छी हौँ | यहाँ केही नगर्ने या गर्न नचाहने नेपालीले पनि खाडीमा श्रम बेचेर, ज्यानलाई हत्केलामा राखेर मिहिनेतका साथ कमाएका छन् | सरकारले नै प्रत्यक्ष  अप्रत्यक्षरूपमा वैदेशिक रोजगारीलाई प्रोत्साहन गरे जस्तो लाग्छ कहिले त | विदेशमा सिकेका शिपको सहि उपयोग हुन सके त त्यो पनि राम्रो हुन्थ्यो | तर विडम्बना, विदेशबाट फर्किएकाहरु यहाँ काम गर्न चाहँदैनन्, चाहे  सरकारी बेवास्ता को कारणले होस् या आफ्नै अनिक्षा का कारणले होस् | उनीहरू फेरी विदेश नै पुग्छन् | यहाँ त दक्ष जनशक्तिलाई पनि ध्यान दिइएको छैन | दक्ष जनशक्तिको पलायन हाम्रो ठूलो समस्या भैसकेको छ | यी  समस्याको  समाधान हाम्रो हातमा छ | हामीले सक्षम नेतृत्व छान्न सक्नु पर्छ | धेरै खराब नेताहरूको बीचबाट असल नेतृत्व खोज्न एकदम गाह्रो छ | तर त्यो चुनौती स्वीकार्न पर्छ, यदि हाम्रो भविष्य सुनिश्चित गर्ने हो भने |

पाचौं हो, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग | हामीसँग साहसी पदमार्गहरु छन् | हामीसँग भएको पानीले उर्जा उत्पादन गर्न र सिचाई गर्न पुग्छ | हाम्रो देशमा भएका जैविक विविधताको उपयोग हामी गर्न सक्छौं | आयुर्वेदले उत्तम मानेका वनस्पतिको उपयोग गरेर हामी सम्वृद्धिको पथमा अघि बढ्न सक्छौं | खनिज पदार्थको उपयोग गर्न सकिन्छ | यी सब सक्षम नेतृत्व र व्यवस्थापनबाट सम्भव छ |

यी सबै एकसाथ अघि बढाउन सकियो भने हाम्रो अर्थतन्त्र बलियो नहुने कुरै छैन | हामीलाई आर्थिक वृद्धिको सपना धेरै पटक बाँडिएको छ | अब हामीलाई त्यस तर्फ बढ्न प्रेरित गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ | प्रथमतः हामी आफैले आफ्ना कामहरू इमान्दार भएर पूरा गर्नु पर्छा | इन्टरनेटमा लेख लेखेर मात्र त केही नहोला तर यसले मलाई र म वरिपरिका व्यक्तिलाई प्रेरित गर्न सक्यो भने मात्र पनि केहि परिवर्तन अवश्य हुनेछ | हामीले आपसमा इमान्दारिता देखाउने बेला पनि आइसकेको छ | हामी आफ्नो सन्ततिका लागि असल भविष्य चाहन्छौं, होइन र ?

(हाम्रो अर्थतन्त्र  सुधार्ने  अरु  उपाय पनि होलान / कृपया कम्मेन्ट गर्नु होला  /)

Blockade: True Picture of Our Economy

By

On October 16, 2015

In Blogging, Economy, Nepal, Politics

“How long will remittance sustain our economy?” Someone had said somewhere I don’t clearly remember.

The bitter reality of our economy has come forward during this blockade we are currently facing. There might be several political (or non-political) and diplomatic reasons behind the blockade. Whatever the reasons, the weakness of our economy has been exposed.

Economic blockades are not new to us- the experts and the media says so. When economic blockade was imposed by India during the late 60s (1967?), my grand-parents were in their late twenties. During the second blockade by India in late 80s (1989?), my parents were in their twenties. The third time we face the blockade and I am in my twenties. Is this a coincidence? I think not. I think it’s a mistake.

It’s a mistake made by our previous generation. I don’t want to blame my grand-parents. They were far less educated and the impact of blockade might not have been severe. My parents are more educated to them and had access to media – the Gorkhapatra, and Radio Nepal. (Nepal Television had come up not so long ago and many people could not afford a TV set.) They had read and heard about it. They had even felt the influence — coupons and schedules had been introduced to meet demands of kerosene oil.

When they talked of the 80s blockade last week, I asked them, “Why couldn’t you do anything to change the situation?” They did not say anything and I did not pester. It might have been embarrassing to them. It’s obvious I will be embarrassed if my children will ask such a thing in future. I don’t want to be asked the same question. What do I need to do then?

The current economy of Nepal is heavily supported by remittance. Young people go to several countries – mostly India, Gulf countries, Malaysia and South Korea for labour works. Many(including my friends) are in Australia, Europe, the US and Japan for studies and part time jobs (contributing to the remittance). Remittance has ensured that we have money; but this blockade is a proof that money is not enough to sustain economy. There are other important factors.

The first is policy. We lack strong policies that promote economic growth. The policies that have been made during the last 25 years have not been executed well. This is most probably due to political instability and corruption. The policy makers have been influenced by the frequent change in government. Discontinuities of policies made by the previous executives have been seen so often. There is an immediate need of changing the way think and act.

Fuel Crisis hits Nepal due to Economic blockade. Source: econitynepal.com

The second is the industries. Prithvi Narayan Shah had told in 1831 B.S. (almost 240 years ago!) to promote industries within the country and never to import clothes and food. If leaders after him had followed that, we would at least have been independent on manufacturing clothes and food products. We have failed on that mainly due to political influence over industries. ALL THE GOVERNMENT-OWNED INDUSTRIES HAVE BEEN SHUT DOWN! This lapse of management has cost us a lot.

The third is ownership. The failure of government in management of industries has been shown above. The only way to run an industry for long is to make people believe that they own them. Industries should be converted into Public Companies. This will help create emotional as well as financial attachment towards the industries.

The fourth is human resource and its proper utilization. We do not lack in skills, neither are we lazy. The same Nepali who don’t not do anything here, works diligently and even under risk in the Gulf for low wages. The government directly and indirectly inspires people to sell labour abroad. It would be good if the skills they learn could be utilized here. But sadly, whether due to the lack of their interest or due to the inefficiency of the government, they do not work here. They somehow manage to go abroad, leaving us lacking in human resource. Similarly, skilled human resources and even experts have been neglected, the result of which is BRAIN-DRAIN. The solution of this goes down to the us. We need to choose the right leaders. Among many bad leaders, to select good ones might be extremely difficult. But that is the challenge we would certainly like to undertake.  

The fifth is utilization of natural resources. We are rich in it. We have trekking routes full of adventures. We have water sufficient for production of electricity and for irrigating our fields. We have different types of climate which enrich our bio-diversity. There are herbs like Yarsha Gumba (Cordyceps) which can help improve our economy in no time given their proper management. There are gemstones which can be utilized to alleviate poverty. This is possible through capable management and visionary leadership.

When these are combined, there is no way we can not sustain our economy. We have been given promises of economic growth in the past. What we want is action. We have to be sincerely do our works first. Writing an article in the Internet might not work, but it is a small step to inspire myself and to inspire people around me. It is high time, we become honest with each other. WE DO WANT A BETTER SITUATION FOR OUR CHILDREN, DON’T WE?

(P.S. Will be published in Nepali soon. There might also be other ways to improve our economy which I might have missed. Please let me know by commenting below.)

A Conversation

By

On October 4, 2015

In Blogging, Humans and Humanity, Nepal

Location : Between Jamal to Chandol, Kathmandu on a Micro(bus).

Time : About 2 to 2 : 30 PM

(The following is a real conversation I overheard during my trip back to home from College on Thursday. I recalled each and every words and then translated them. It’s a random conversation between a girl and a boy.)

…

A: I don’t get time to do read. There are too many homeworks to do.

B: It’s more important to read than doing homework. Board exams are not conducted on that basis.

A: What to do? They (teachers) threat that they will not give marks. Today, one said that he will give 0 in class activity.

B: They won’t do that. They can’t. While providing marks to the board, they have to say that everyone had done at their best. It’s a matter of reputation for the teachers and the college. (That’s true!)

A: May be. By the way, why are you absent most of the times? Do you roam around often?

B: Yeah.

A: Alone?

B: Do I need three, four (girls) to roam with, then?

A: No, but I have heard that you have a girlfriend.

B: Now, who is that back-biting me?

A: I just heard it, alright.

B: Who said that?

A: No one in particular. I just heard it.

B: Actually I go around alone. I don’t have a girlfriend.

A: Most (boys) do. But I don’t have (a boyfriend).

B: Most don’t (have boyfriends or girlfriends). It’s difficult to stay in a “relationship”.

A: I don’t think I will ever stay in a relationship. I can’t.

B: Don’t lie.

A: No, it’s true. I can’t think of it.

…

B: I don’t like to walk alone carrying a heavy bag.

A: I used to walk a lot with my friends when I used to study at…

B: It’s a different thing to walk with a friend. I can’t dare to walk alone for long on this scorching sun carrying this load… By the way, I don’t know your name.

A: What? We have talked so many times and you don’t know my name.

B: I forget names, what is it?

A: …

B: I keep forgetting people’s names. I will write it down…(takes a copy and writes) You know my name already, don’t you?

A: Yeah. I know you are … but I don’t know your last name.

B: Rai. And yours?

A: … Pulami(Oh, Magar!). What’s yours? (Didn’t she listen?)

B: Rai… I have heard Pulami for the first time.

A: Can you guess what Pulami is? (Magar, Magar!)

B: What? (Magar!)

A: Like Bahun, Chettri, Newar. Can you guess what Pulami is?

B: Hmm… Chhetri. (Don’t you follow Nepali cricket? There is Rajesh Pulami Magar in the team. You should have known that.)

A: No, Pulami is Magar.

B: Magar? You don’t look like a Magarni, though you are a little chhuchi (while speaking, of course!).

A: My mother is Chhetri.

B: Oh.

A: Yeah, usually Magarnis are nakkali. They don’t study much, but I am not like that. I used to be first in my class and one teacher used to say the same. I had been asked if I was a Bahun. I said that my mother is Chhetri.

B: Love marriage, hmm?

A: But most people say that I look like a Newar.

B: Oh, you do look like Newar.

A: Even the pure Newars are confused at times and call me a Newar.

…

A: You lied. (While saying that you don’t have girlfriend.) I don’t like people who lie.

B: You have to lie sometimes.

A: I can’t lie. Today in class, most of them were lying, one was showing the others’ copy. I stood up and said I had forgot to bring my copy and I was punished. (The teacher had threatened to give 0 because of that. Why do those who speak the truth are always punished?)

B: I don’t give a damn about lying.

A: My mom says to speak the truth always. I think I should also lie sometimes, if I can benefit from it. (Oh no, end of innocence! Never do that.)… I’ll try speaking lies from now on. (Never do that. You can never succeed in it.)

…

B: Which subject you like the most?

A: Bio(logy). I don’t like Physics.

B: What will you do after reading Science (taking Science in Plus 2)?

A: I want to become a doctor. That’s why I am reading Science. (Your interest in Biology is justified.)

B: Specialization?

A: I want to become a surgeon. (Another good student getting off the competition. Wanting does not work. You have to be desperate. I know that.) But I am scared of doing operations. (That’s really bad! You might have to change your aim of becoming a doctor.) We have to cut (dissect) frog in (Grade) 11. (It might go well after that. You never know.)

…

B: What interest you have besides studying?

A: I don’t have much interest in anything. But I like dancing.

B: What do you do?

A: I watch reality shows a lot. I like dancing a lot.

B: I mean what dance form you like to do.

A: Hip-hop, Locking and popping. Those sorts.

B: Don’t you like classical?

A: I like it but I find it boring most of the times.

B: Oh.

A: I like Salsa also. I wanted to join dance classes after SLC but my mom did not approve of it.(Damn!) She thought that I would be more involved in dancing than studying. (Why parents do that?) I don’t think I will ever. There is no time now. (You’ll have missed a lot.)

B: What will do after taking science? (Iteration of a previous question)

A: I’ve already said. (She remembers!) What about you?

B: I’ll take Law in the Bachelor’s level. (Oh, a lawyer!)

A: I don’t understand Law. Not at all. It’s too complex. You have to rote a lot of things.

B: I don’t think so. There are many interesting things. It’s all about knowing and practising. And there will be interesting cases (to deal with). It’s not like Science, where you have to rote something because you can’t understand. It’s not always possible to understand everything. (Point!)

A: Anyway, I have to do my homework and take them everyday. I don’t want to be punished always.

…

(I had to get off within the next thirty seconds. I couldn’t listen anything else. As soon as I reached home, I wrote them down, trying to keep it as accurate as possible.)

Note

  1. The … denotes time interval, which ranged usually between one second to less than 30 seconds.
  2. I neither know nor remember the girl (A) and the boy (B). If you ever came across  this, I apologize that I overheard your conversation. Not only that, I converted into a writing. If I have hurt you somehow, please forgive me (again).
  3. The letters, words, terms or sentences within (brackets) are for explanatory purposes.
  4. The italicized words within (brackets) were my spontaneous responses. In my mind, of course!
  5. This post does not intend to hurt the ethnicity of people. It was a light-hearted conversation and I hope everyone can understand that.

Some typical Nepali words used in the conversation:

  • chhuchi (also chhuchchi) : a girl who speaks in a rude manner. (Used as a joke, here.) To describe a rude-mannered boy, chhucho or chhuchcho would be used.
  • nakkali : a girl who is inclined to do a lot of make-ups or facial expressions. (I don’t know a single word in English for that!) A boy inclined to doing make-ups would be a nakkale.
  • Magar : an ethnic group of Nepal especially in the Western and Eastern Hilly regions of Nepal. A Magar lady is called Magarni.
  • Rai : a major ethnic group in the Eastern Hills of Nepal. Both Magars and Rais are Mongolian in appearance. A Rai girl would be called Raini.
  • Bahun : a colloquial term for Brahmans in Nepal. A lady would be Bahuni.
  • Chhetri : also known as Kshetri. A colloquial term for Kshyatriya. Ladies are known as Chhetrinis. They are the most populated caste according to the census.
  • Newars : a major ethnic group of Kathmandu. A lady Newar would be Newarni.
  • All the caste names used in common are masculine. Adding ‘ni’ as suffix makes it feminine. (You must have noticed that above. I hadn’t thought it was so before I had written this post.)

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén

Join the Newsletter!

Sign up to receive awesome content in your inbox.

We don’t spam! Read our privacy policy for more info.