Stories of Sandeept

Experiences of a common man!

Category: Nepal Page 3 of 11

The Constitution of Nepal

My Journey Through the Constitution of Nepal: Lessons, Emotions, and Awakening

By

On May 14, 2025

In Constitution Study, Nepal, Nepali

Constitution Study #1: Beginning of the Journey

I recently dove into the Constitution of Nepal, all 35 Parts and 308 Articles of it—can you believe it? What started as a simple goal to memorise some stuff turned into one of the most eye-opening experiences I’ve had. This wasn’t just about learning the law; it felt like I was uncovering a whole world of promises, power dynamics, and the real struggles of people. It was emotional and pretty profound!

Why I Began

My primary target was to rote the Constitution of Nepal for my Public Service Commission (PSC) exams using ChatGPT. I initially copy-pasted each article into ChatGPT so that I could listen to them later on. However, I soon realised that the AI could do more than regurgitate the words I fed it. I now wanted to understand the foundation of our republic. I had read articles and opinions, seen news coverage of constitutional crises, and heard political slogans that referenced the Constitution, and even read it in parts. But I knew that without reading it myself, I was relying on filtered, often distorted interpretations. I decided I needed to go to the source.

How I Read

Like I said in the previous section, I used ChatGPT to read the Constitution. I didn’t rush. I read part by part, often returning to previous sections to understand cross-references. ChatGPT turned into a thoughtful companion on this journey. I asked not only about what was written but also what was missing, what historical events shaped a clause, and how global norms compared. I paired my study with the Sixteenth Plan and the Economic Survey to see how constitutional ideals translated (or failed to translate) into real governance.

What I Discovered

  • A Tension Between Aspiration and Reality: The Constitution of Nepal is remarkably ambitious. It promises equality, social justice, federalism, inclusiveness, and participatory democracy. But in practice, many of these promises remain unfulfilled.
  • Political Will Matters Most: Even the best-drafted constitution is useless if those in power do not honour its spirit. The political system appears hijacked by a few, turning inclusive provisions into political bargains and decentralisation into control.
  • Rights Are Only as Strong as Our Vigilance: I began to see how fundamental rights, unless backed by accountability and access to justice, can become empty slogans.
  • The Constitution Is a Mirror: It reflects who we are, but also who we hope to be. Reading it forced me to reckon with my own expectations of the state and my role as a citizen.

Emotional Turns

1. Protests

I undertook this study primarily between February and April 2025. These months were not calm. During this period, political turmoil shook the streets: pro-monarchist groups clashed with government forces. Tear gas, barricades, and chants of “Raja aau, desh bachau” collided with the Constitution’s promise of federal republicanism. The death of Sabin Maharjan and Suresh Rajak on Chaitra 15 (March 28) disturbed me.

I remember reading Article 1, which declares Nepal a federal democratic republic, while watching live images of protesters waving the old royal flag. I remember the government violating human rights as I was studying about the Constitution’s promise of a life of dignity. The timing was surreal, as if the Constitution itself was being challenged just as I was beginning to grasp its meaning.

During my reading, I found myself emotionally torn between fear and hope. Would the Constitution survive this wave of anger? Was this a backlash against corruption or a romanticism of monarchy? Could people still believe in republicanism if republican leaders had failed them so deeply?

2. Gaps between text and implementation

Reading the Constitution was heartbreaking. Certain provisions promised dignity and justice to groups I know have suffered. Others, like emergency powers, revealed how fragile our freedoms can be under the wrong hands. I reflected on past political betrayals, unsolved transitional justice, public disillusionment, and even personal stories of injustice shared with me over the years. The gap between promise and practice hurt.

The gaps between the text and the reality made me more sceptical. The Consitution of Nepal is not one with consensus but compromise. There are many things that need to change. Is the change possible within the framework of the Constitution? I have serious doubts.

Yet hope remains.

If we, the people, become aware of what the Constitution has given us, we can create a better future. We have the roadmap; we need to trust it, build on it, and make necessary modifications as we move ahead.

What This Journey Taught Me

  • That a constitution is not just for lawyers or politicians. It is for every citizen.
  • That meaningful change requires informed citizens who hold institutions accountable.
  • That constitutional literacy is a form of empowerment.
  • That the document is not dead. It lives. It evolves. And it must be read and reread.

The Road Ahead

Though I have completed reading it once, my journey is far from over. I plan to revisit specific articles, track major Supreme Court interpretations, and explore comparative constitutional law. I want to continue connecting the text to the realities on the ground through economic reports, provincial plans, and citizen experiences.

A Call

To anyone who hasn’t read the Constitution of Nepal yet: start today. Don’t wait for a political crisis. Don’t assume it is too complex. Read it for your rights. Read it for your responsibilities. Read it because it belongs to you.

This journey changed me. It awakened me. And I hope, in some small way, this post will awaken others too.

If you ever want a companion to explore the Constitution with, I know one who helped me, tried answering all my queries, and never once grew tired.

मलाई नेपालीहरूसँग डर लाग्छ !

By

On March 29, 2025

In Blogging, Nepal, Nepali, नेपाली

साँझको समय । सुन्धाराको काठमाडौं मल अगाडि गाडी कुरिरहेको थिएँ । पन्ध्र मिनेटभन्दा बढी भइसक्यो बाटो हेरेको तर आफ्नो रुटको गाडी आएन । सुन्धाराबाट घर आउने रुटमा ठूला बस र साना माइक्रोबस गरेर पन्ध्र सोह्र गाडी चल्छ्न् तर साँझको समयमा सधैँ कुर्न पर्छ । अरू दिन त गाडी कुर्न झ्याउ लाग्दा खाजा खान/किन्न सङ्कटा, न्युरोड पुग्थेँ । आज चैं पेट खाली हुँदा पनि एकछिनमा गाडी आइहाल्ला नि त भन्दाभन्दै अन्त गइनँ । पेट कुइँकुइँ गर्न थालेपछि जे पर्ला भनेर उल्टो पाउ सङ्कटातिर जान लाग्दै थिएँ, घर नजिकै जाने बस आइपुग्यो । मानिसहरूको एउटा हुल बसको छेउमा पुग्यो । यस्तो बेला म अलि सुरक्षित स्थानमा बस्न रुचाउँछु । जति नै जबर्जस्ती गरे पनि सिटमा बस्न पाइने होइन भनेर ।  धकेलाधकेल गर्दै मानिसहरू बसमा चढ्न थाले । एकजना महिला ठेमलठेलमा लडिन् । उनीसँगै आएकी एकजनाले उठाइहालिन् नत्र बसको चक्कामा पर्नेथिइन् । उनी लडेको देखेर अर्की एउटी महिला भने हाँसिरहेकी थिइन् ।

अर्को कुनै साँझ । गाडीकै पर्खाइ । बल्लतल्ल भीडमभीड एउटा बस आइपुग्यो । म बिस्तारै बसको ढोकानेर पुगेँ । एकजना मान्छे चढ्ने वित्तिकै भित्रबाट बाहिर निस्कियो । रुट झुक्किएर होला भन्ने लागेको थियो । म बसभित्र पस्नासाथै कसैले मोबाइल हरायो भन्न थाले ।

अरू कुनै दिन । बसको यात्रा थानकोटदेखि सुन्धारासम्म । कलङ्कीमा एउटा दस बाह्रजनाको समूह चढ्यो । केही बच्चाहरू थिए अनि दुईजना अधबैंसे । चढ्ने बेलामा ढिला गरेकाले अलिकति रिस पनि उठ्यो । ठूलो स्वरमा हल्ला गर्दा दिक्क पनि लाग्यो । तर उनीहरूको कुराकानीबाट खेलाडी र प्रशिक्षक रहेछन् भन्ने थाहा भयो । बसको भाडा दिने बेलामा एक जनाको कति भनेर मुख्य प्रशिक्षकले सोधे । कन्डकटरले ३५ भन्यो जबकि भाडा २० रूपैयाँ लिन्छन् । (हुन त भाडा १९ रूपैयाँ हो तर एक रूपैयाँ कसैले राख्दैनन् अनि माग्यो भने पनि पेसेन्जरले नै एक रूपैयाँको लागि किन किचलो गरेको भन्न थाल्छन् । कति दानी ! आहा!) पहिले एकचोटी काठमाडौं आएको नयाँ टोलीलाई बढी भाडा लिँदा पनि आफूले केही नभनेको याद आयो अनि “भाडा त २० रूपैयाँ हो ।” भनेँ । कर्के नजर लाउँदै कन्डक्टरले भाडा काट्यो । बीस नै लिँदा पनि फाइदा उसैलाई भइरहेको थियो । खेलाडीको टोली राष्ट्रपति रनिङ शिल्डमा खेल्न हेटौंडाबाट आएको रहेछ । शुभकामना दिएँ ।

यी घटना हेर्दा सामान्य लाग्छ । तर यिनले हाम्रा डरलाग्दा मानसिकता देखाइदिन्छ्न् । मानिसको चरित्र सङ्कटको समयमा चिनिन्छ भनिन्छ । गाडी ढिला आएर समयमा घर जान नपाउनु पनि सानोतिनो सङ्कट नै हो । तर त्यति सामान्य सङ्कटमा पनि हामी संयमित हुन सक्दैनौँ । अधीर छौँ हामी । दुई मिनेट पनि कुर्न सक्ने क्षमता हामीमा छैन । अनि भीडको पछि लाग्छौँ । ज्यान फालेर भए पनि हामीलाई गन्तव्यमा पुग्नु परेको छ ।

मोबाइल फोन चोरीको घटना पनि नर्मल ठान्छौँ हामी । प्रायः सधैं भइरहेकै त हो ! फोनको खोजी हुन्छ । चोरको खोजी हुन्छ । न फोन भेटिन्छ न त चोर ! “अँ, चोर पनि त कुनै दिन साधु बन्न सक्छ, रत्नाकर वाल्मीकि भएजस्तै ।” हामी भनिदिन्छौँ । अज्ञानवश । वाल्मीकि रत्नाकर डाँकुबाट ऋषि बनेका हुन् कि होइनन् भन्ने बहस भारतको सर्वोच्च अदालतमा पुगेपछि वाल्मीकि कहिले पनि डाँकु थिएनन भनेर फैसला गरिदिएको छ । यही अपराधको सामान्यीकरणले गर्दा हामीमाथी दमन गर्नेलाई पनि हामी सजिलै माफी दिन्छौँ । प्रेम नै पो गर्छौँ त, स्टकहोम सिन्ड्रोमबाट ग्रसित भएर !

बस भाडाको कुराले हामी लुटलाई कति सहन्छौँ र अन्याय हुँदा पनि बोल्न डराउँछौँ भन्ने देखाउँछ । एकदुई रूपैयाँ त हो नि भन्दै अर्बौं कुम्ल्याउनेसम्मलाई समर्थन गर्छौँ । मौका पायो कि अरूलाई लुटिहाल्छौँ । एक रूपैयाँ भए पनि “फाइदा” निकाल्नै परेको छ चाहे नियमकानून जे सुकै होस् । अनि मौन समर्थन पनि दिएकै छौँ ।

यी र यस्तै कुराहरूले मलाई नेपालीहरूसँग डर लाग्छ । यो हतार, यो लोभलालच, यो मौनताले हामीलाई कहाँ पुर्‍याउला ? म त भविस्य अन्धकार देख्छु ।

***

(नोट: २०८१ असार ३१ मा म्युजिकल चेयर जितेपछि कुर्सीमा औपचारिक रूपमा बस्न खड्गप्रसाद ओली “देश र जनता”को नाममा सपथ लिँदै थिए । मुसलधारे पानी परेर काठमाडौँ मल अगाडिको फुटपाथ र बाटो जलमग्न थियो । त्यो हिलो र फोहोरमा म हामी नेपालीका दु:ख देखेर विचलित भएको थिएँ । तीनै तहका सरकारसँग एकदमै रिस उठेको थियो । जो आए पनि सामान्य मानिसको जीवनमा के नै फरक परेको थियो र ? सात बज्न लाग्दा पनि रुटको गाडी नआएपछि रिसको झोंकमा एक घण्टाको बाटो हिँडेर घर पुगेको थिएँ ।

एउटा लेख लेखूँला भन्ने सोच्दैथेँ तर यस्तो अवस्थामा हामी कसरी आइपुग्यौँ होला भन्ने कल्पना गर्न थालेँ । कमजोरी हामीमा पनि नभएको हैन । हामी जस्ता छौँ हाम्रो नेतृत्व पनि त्यस्तै हुने हो । हामीलाई सामान्य लाग्ने घटनाहरूलाई केलाउँदै यो लेख पुसमै तयार गरेको थिएँ । अलि बढी नै निराशावादी भयो भनेर पब्लिस गरेको थिइनँ । तर चैत १५ मा तीनकुनेमा जे भयो, त्यसले हाम्रो मनस्थिति मैले सोचेँभन्दा पनि डरलाग्दो लाग्यो ।)

पुस्तक समीक्षा : Cabals and Cartels

By

On March 11, 2025

In Book Review, Economy, essay, Nepal, Politics, नेपाली

नेपालको विकासमा रहेका दुई बाधक — राजनीतिक षड्यन्त्रकारीहरू (cabals) र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरू (cartels) लाई केन्द्रमा राखी लेखिएको किताब हो Cabals and Cartels. वर्ल्ड बैंकको वरिष्ठ अर्थशास्त्रीका रूपमा काम गरेका राजीव उपाध्यायले लेखेको किताबमा दरबार हत्याकाण्डदेखि संविधान निर्माणपछि भारतले लगाएको नाकाबन्दीसम्मका घटना प्रस्तुत छन् । डोनाल्ड ट्रम्पले USAID लाई निलम्बनमा राखेको घटना, विदेशी ऋण र सहायताको उपादेयतासम्बन्धी उठेको बहस र नेपालमा राजतन्त्रको पुनरागमनका विषयमा गर्न थालिएको परिदृष्यका सन्दर्भमा यो किताब पढिरहँदा निकै रोमाञ्चक अनुभूति भयो । खिन्न पनि भएँ किनकि हामी फेरि पनि व्यवस्था परिवर्तन र कसैको नायकत्वलाई नै अझै पनि प्राथमिकता दिइरहेका छौँ ।

राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरूले कसरी नीतिगत लुपहोलमा खेलिरहेका छन् भन्ने कुरा सबैलाई थाहा भएकै विषय हो । वर्ल्ड बैंकजस्तो बहुराष्ट्रिय संस्थाहरूले कसरी विकासका मोडल थोपर्छन् र नवउपेनिवेशवादी शैली अपनाउँछन् भन्ने कुरा चाहिँ केही नौलो लागेको थियो । एउटा देशमा सफल भएको मोडल अर्को देशमा जस्ताको तस्तै लागू गर्दा आउने समस्या र तिनले पार्ने दूरगामी प्रभावका बारेमा पुस्तकले सोच्न बाध्य गराउँछ । किताबको एउटा अध्याय “Revolutionary Babies” सबैभन्दा महत्वपूर्ण लाग्यो । फ्रान्सी लेखक Mallet Du Pan ले लेखेको “क्रान्तिले अपेक्षा जन्माउँछ, अपेक्षाले निराशा अनि निराशाले आक्रोश” भन्ने वाक्यलाई उद्धृत गर्दै अफघानिस्तानका पूर्वराष्ट्रपति असरफ घानीले लेखकलाई प्रश्न गरेका छन्, “नेपाली क्रान्तिका बच्चाहरू के गर्दैछन् ?” उनै घानीले नेपालको क्रान्ति र विकासका केही अवरोधका बारेमा पनि चर्चा गरेका छन् । तीमध्ये केही हुन्:

१. पुरातनवादी सोच

२. स्वतन्त्र सोचको कमी (जुनसुकै क्षेत्रमा रहेको राजनीतिले गर्दा)

३. सीमित बजार र प्रतिस्पर्धा

४. राजनीतिक परिवर्तनको उत्साहलाई अर्थतन्त्रको सवलीकरणमा उपयोग गर्न नसक्नु, आदि ।

(घानी आफैँ राजनीतिमा सफल पात्र भने हुन सकेनन् । यो पुस्तक प्रकाशन भएको लगभग एक वर्षपछि अर्थात् २०२१मा तालिवानले उनलाई अपदस्त गरे । उनलाई पश्चिमा निकट रहेको आरोप लागेको थियो । वर्ल्ड बैंकसँगको उनको आबद्धता पनि उल्लेखनीय छ ।)

सबै खत्तम नै भने छैन, उपाध्याय लेख्छन् । नेपालको समुदाय सरकार र बजारको अभावमा पनि उन्नति गर्न सक्छ । नेपालको समुदायको विषयमा २००९ की नोबेल पुरस्कार बिजेता एलिनोर ओस्ट्रमले पनि चर्चा गरेकी रहिछन्। सरकारको बेवास्ता र बजारको शोषणबाट बच्न समुदाय एकजुट हुन जरुरी भयो । यसको एउटा स्वरूप सहकारी संस्था हुन् तर सहकारीमा पनि सरकारको प्रवेश र कार्टेलहरूको हस्तक्षेप देखिन थालेको छ । त्यस्तै, रेमिटेन्सले हाम्रो अर्थतन्त्र धानेको तर यसले बढाउने उपभोक्ता संस्कृति, मुद्रास्फीति (inflation) र उद्योगको विकास हुन नसको दुईधारे पक्षको चर्चा पनि किताबमा छ ।

कतिपय विषयमा सतही कुराहरू आउनु पुस्तकको कमजोर पक्ष हो । राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्नेहरू को हुन् भन्ने ठ्याक्कै को हुन् भन्ने थाहा पाइँदैन । यसले सबै राजनीतिज्ञ र व्यापारीलाई एकै घानमा राखेको देखिन्छ । किताबमा देखाइएका समस्याको समाधान पनि खासै देखिँदैन । एक ठाउँ राजनीतिक र व्यापारिक मिलेमतो गर्ने मानिसलाई जबरजस्ती न्याय दिन पनि खोजिएको छ । लेखकका केही व्यक्तिगत प्रसङ्गहरू नाटकीय लाग्छन् । उदाहरणका लागि, श्रेष्ठ थरका कुनै खराब ऋणीसम्बन्धी प्रसङ्ग कथाजस्तै लाग्छ । लेखक उच्च वर्गका रहेका र बहुराष्ट्रिय संस्थामा काम गरेकाले तृणमूल तहका कुराहरू आउँदैनन् । किताबको अन्तिम अध्यायमा लेखकको पुर्खाको इतिहास छ । पुस्तकको स्कोप हेर्दा यो अध्याय आवशयक थिएन । त्यस्तै, पुस्तकमा प्रयुक्त अङ्ग्रेजी केही अफ्ट्यारो छ । डिक्सनरीबिना पढ्न असम्भव छ ।

अन्त्यमा, नेपालको आर्थिक विकासमा रहेका अवरोध बुझ्न पुस्तक उपयोगी छ । वैदेशिक सहयताको किन खासै अर्थ छैन, दाता सम्मेलनहरू कसरी हाम्रो सप्ताहका दानका वाचाजस्ता हुन्छन् अनि राजनीतिक र व्यापारिक षडयन्त्रकारीहरूले कसरी जनभावना विपरीत काम गर्छन् भन्ने प्रसङ्गहरूले किताबलाई रोचक बनाएका छन् ।

उत्कृष्ट कथा, २०८० का कथा मलाई कस्ता लागे ? (भाग – ३)

By

On August 14, 2024

In Book Review, Literature, Nepal, Nepali, नेपाली

उत्कृष्ट कथा, २०८० का कथा मलाई कस्ता लागे ? भाग – १ र २ माथि आएका प्रतिक्रियाले निकै हौसला दिए । तेस्रो भागका लागि समय व्यवस्थापन गर्नु चुनौती त थियो तर इच्छा गरे उपाय निस्किनेरहेछ । छिमेकमा ठूलै राजनीतिक परिवर्तन यसबीच पनि भयो । यद्यपि पठन, लेखन, व्यक्तिगत र अफिसियल कामलाई केही व्यवस्थित गर्न सफल भइयो यसपालि । भाग – २ लेख्दाको समयभन्दा अलि शान्त पनि छ मन । भाग – ३ का लागि दुई हप्ताको डेडलाइन राखेको थिएँ । दुई दिन ढिला भए पनि पहिलेभन्दा धेरै सुधारेको छु । तेस्रो भागमा बाँकी ९ वटा कथाको रिभ्यु प्रस्तुत गरेको छु ।

बाह्रखरी उत्कृष्ट कथा, २०८० मा सङ्ग्रहित कथामध्ये मैले पढेको १७ औँ कथा थियो अनिता पन्थीको “जुलुस उठेको रात” । कथा चिठीको शैलीमा बुनिएको छ । गाउँमा बाख्रा वस्तु चराउन लगेको प्रसङ्गबाट दशैँमा गरिने पशुबलिको दृश्यसम्म पुग्छ । बलिपछि वाचकको मन धेरै नै विचलित हुन्छ र कथामा यसको प्रस्तुतीकरण निकै नै सबल छ ।

पशुबलि ठीक कि बेठीक भन्ने कुरामा निकै नै बहस हुने गरेको छ । दशैँको परिवेशमा त यसले बढी नै चर्चा पाउने गरेको छ । धर्मशास्त्रहरूमा पनि यो विषयमा विभिन्न समयमा वादविवाद भएको छ । कति ठाउँमा चैं संस्कारकै रूपमा चलिआएको छ । फेरि आफूले खाने जेसुकै कुरा भगवानलाई चढाउनुपर्छ भन्ने कुराले गर्दा पनि पशुबलि यत्तिकै अन्त्य हुने छाँट देखिँदैन । कहिलेकाहीँ पशुबलि देख्दा नराम्रो लागेपनि आफैं मासु सेवन गर्ने भएकोले हिपोकृटिक भइदिन्छु । मानिस साँच्चै नै द्वैधताले भरिएको प्राणी हो ।

यस्तै द्वैधता रमेशजंग थापाको “ओथ” कथामा पनि देखिन्छ । मेडिकल इन्टर्नसिपको पहिलो दिनमा नव डाक्टरहरूले देखेभोगेका कुरा यस कथामा छ । चिकित्सकले सबै इगो छाडेर बिरामीको सेवा गर्नु नै उसको परमधर्म हो । विनम्रता पनि उसमा आवश्यक हुन्छ । हिप्पोक्रेटिक ओथ (Hippocratic Oath) ले पनि यही सिकाउँछ । यद्यपि, केही सिनियर डाक्टरहरूले नयाँ इन्टर्नमाथि देखाउने अभद्रताले मन चस्स हुन्छ । अरू धेरै ठाउँमा पनि यस्तो हुने गरेकोले गर्दा नयाँ पुस्ता दिमोटिभेटेड भएको देखेको छु । कथाको अन्त्यमा भने सिनियर डाक्टरले मृत घोषणा गरिसकेको व्यक्तिलाई मुख्य पात्रले बचाउँछ । नयाँ पुस्ताले फरक तरिकाले सोच्छ र काम गर्छ भन्ने देखाएको हो कि जस्तो लाग्यो । थुप्रै मेडिकल शब्दावलीको प्रयोग भएको देख्दा लेखक यस क्षेत्रमा निकै भिजेको जस्तो लाग्छ । हिप्पोक्रेटिक ओथको सार्थकता देखाएको यो कथा मलाई औधी मनपर्‍यो ।

अर्को कथा “तेजाब” (विक्रम नेपाल) ले एसिड आक्रमणको विषय समेटेको छ । संवेदनशील विषयलाई पनि निकै सशक्त ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । एसिड आक्रमण गर्ने र सहज विक्री गर्नेमाथि बनेको फितलो कानूनमाथि आक्रोश पनि छ । पुरुषहरूको मानसिकता केही हदसम्म उजागर गरेको छ । कथामा दुईवटा न्यारेटर छ्न् । पुरुष न्यारेटर नभएको भए पनि खासै फरक पर्ला जस्तो चैं लागेन । यद्यपि उक्त पात्रमार्फत् एसिड आक्रमण पीडित महिलालाई हेरिएकोले पीडितप्रतिको बाहिरी दृष्टिकोण बुझ्न सघाउने हुँदा अनावश्यक पनि लाग्दैन ।

कथासङ्ग्रहबाट पढेको बीसौं कथा थियो, जेएन दाहालको “अन्ठाउन्नको रसिद” । सन् १९५८ मा भुटानमा नागरिकता ऐन जारी भएको रहेछ । त्यही वर्ष दक्षिणी भुटानमा घरजग्गाको तिरोमा छुट पनि दिइएको रहेछ । पछि १९८५ मा नागरिकतासम्बन्धी नयाँ ऐन लागू भएपछि अन्ठाउन्न सालको रसिद खोजेर नेपाली भाषीलाई भुटान दु:ख दिएको र नागरिकताविहीन बनाएको कथा यसमा समेटिएको छ । भुटानी शरणार्थीको विषयमा केही कुरा थाहा भएको भए पनि १९५८ मा गरिएको वयवस्थाले १९८५ पछि असर गरेको रहेछ भन्ने थाहा थिएन । त्यसैले पनि कथा रोचक लाग्यो । नागरिक नरहेपछि भारतबाट विवाह गरेर भुटान आएकी नेपालीभाषी सीताको बिग्रेको मनोभाव र त्यसबाट उत्पन्न परिस्थिति मार्मिक छ । स्थानीय लवजको प्रयोग मीठो छ । चिसो हावा आएको प्रसङ्गमा पनि “अचेल दक्षिणका लागि सबै कुरा यसरी नै आइरहेको छ चिसिएर” जस्ता वाक्यले मन कुँडिन्छ ।

केही ठाउँमा टाइपो भेटिन्छ यहाँ पनि । कथामा जनगणनालाई पृष्ठ ६३ मा “सेन्सेस” र “सेन्सस” दुवै लेखेको भेटिन्छ । पृष्ठ ६७ मा “सत्ताईस”को सट्टा “सत्ताई” भएको छ । कथा हृदयस्पर्शी भएकाले गल्तीहरू खासै याद भने हुँदैनन् ।

त्यसपछि पढेको कथा थियो उमा शर्माको “तनुश्रीको भाडाको घर” । शीर्षक हेर्दा घरबेटी र डेरावालको कथा होला जस्तो लागेको थियो तर विषय फरक रहेछ । सरोगेसी र सरोगेट मदरको बारेमा बुनिएको कथा रहस्यमय ढङ्गले अघि बढ्छ । कथामा दुई मुख्य पात्र छन्– प्रीति र तनुश्री । पेशाले पत्रकार प्रीति न्यारेटर पनि हुन् । ससाना अनावश्यक जस्ता लाग्ने घटनाहरू जोड्दै प्रीति र तनुश्रीको कथा बुनिएको छ । कुरा नबुझी समाजले गर्ने टिप्पणी, पत्रकारिताका प्रसङ्ग र दुई पात्रहरूको अन्तरक्रियाले कथालाई रोचक बनाउँछन् । तनुश्रीले आफ्नो कथा भनिसक्दा आँखा रसाए । कथाको शीर्षक पनि उनले नै दिँदा झन् भावुक भइयो । नारीवादी दृष्टिकोणबाट समेत यो कथा अब्बल लाग्यो ।

कथासङ्ग्रहबाट पढेको २२औं कथा “मेरो कथा” (डिल्लीरमण पौडेल) ले मथिङ्गल खल्बल्यायो । कथा पढिसकेपछि टाइमलाइन उल्टोपाल्टो पारिएको हो कि जस्तो लाग्यो । क्रिस्टोफर र जोनाथन नोलानको “मेमेन्टो” पो सम्झिन पुगेँ । कथावाचक तथा मुख्य पात्र रमणलाई सुरुदेखि नै बिरामी देखाइएको र उसको अनुमति बेगर पनि सजिलै आइरहने घरबेटीकी अपाङ्ग छोरी रमिलाबिचको अन्तरक्रियाहरू अलि अस्वाभाविक लाग्छन् । रमिलाले एक ठाउँ तपाईंकै कारण जलेकी हुँ भनेकीले पनि कथा सीधा छैन भन्ने लागेको हो । रमणका स्मृतिहरू नै उसलाई दु:ख दिन आएका हुन् कि जस्तो लाग्यो । जे होस्, कथाले मज्जैले बाँध्यो अनि निकै बेर सोच्न बाध्य पनि बनायो ।

अब भने उत्कृष्ट कथाहरूमध्ये पनि सर्वोत्कृष्ट कथाहरू पढ्ने बेला आयो । तेस्रो स्थान प्राप्त गर्न सफल विजय हितानको “चेपाङ, चमेरा र चिउरी”बाट अन्तिम चरण सुरु गरियो । विजय हितानले मास्टर मित्रसेनको जीवनीमा आधारित “लाहुरेको रेलिमाई” का लागि २०७९ सालको अरनिको पुरस्कार पाउनुभएको अनि सुरुको च्याप्टर निकै रोचक लागेकाले “चेपाङ, चमेरा र चिउरी” प्रति अलि बढी अपेक्षा थियो । कथाको विषय राम्रो छ । चेपाङहरूले विवाहमा छोरीलाई चिउरी दाइजो दिने चलनको बारेमा सामान्य ज्ञानमा थुप्रैपटक पढेको थिएँ । लोक सेवा आयोगले लिने परीक्षाहरूमा पनि आइरहेकै हुन्छ । चिउरीको मह खाएको पनि छु । चमेरा र चिउरी बीचको सम्बन्ध भने थाहा थिएन । यस हिसाबले कथा ज्ञानवर्द्धक छ । अनि वातावरण संरक्षणको विषय उठान पनि राम्रो छ ।

कथा भने खासै रोचक लागेन । पात्रहरूका केही संवाद हटाइदिने हो भने निबन्धजस्तै लाग्छ । सञ्जुमायालाई पात्रका रूपमा अलि ननिखारिएको हो कि जस्तो पनि लाग्यो । धुलाम्मे सडक हुँदै घर नपुग्दै चिउरीको रुख कसले र किन ढाल्यो भन्ने उसले बुझिसक्नु पर्ने थियो । उच्च शिक्षा पढ्न थालेपछि चिउरी र चमेराबिचको सम्बन्ध बुझिन् (पृष्ठ.. ) भनिसकेपछि त्यही विषयमा सोचमग्न भइरहनु पर्ने थिएन । जुन जवाफ दाइलाई भोलिपल्ट दिन्छिन्, त्यही जवाफ अघिल्लै दिन पनि दिन सक्थिन । कथाको अन्त्यतिर विष्णुप्रसाद भन्ने पात्र आउँछन् तर उनी भएको भए पनि फरक पर्ने थिएन । सञ्जुले मन पराउन थालिन् भनिएको छ तर त्यसको पर्याप्त आधार देखिँदैन । कथामा देखाउने (showing) भन्दा सुनाउने (telling) बढी नै छ । “लाहुरेको रेलिमाई”को सुरुवातमा पात्रहरूको सजीव वर्णन पढेकोले पनि होला यस कथाबाट अलि निराश भएँ ।

द्वितीय स्थान प्राप्त प्रमोद प्याकुरेलको “काँचुली” मा धर्मद्वारा निर्देशित समाज, त्यसको मनोविज्ञान र बाल मनोविज्ञान समेटिएको छ । कुमारी राख्ने प्रचलनमा एकातिर धार्मिक-सांस्कृतिक पक्ष छ भने अर्को बाल मनोविज्ञान । बालसुलभ चञ्चलता र हासोका कारण पुजारी बिरामी पर्नु, आफ्नो इच्छा पूरा गर्नका लागि बालिकाले उठाएको कदमलाई देवीको उग्रचण्डी स्वरूप सम्झनु धार्मिक-सांस्कृतिक मनोविज्ञानको उपज नै हो । हालै मात्र ड्युन चलचित्रहरू हेरेको र उपन्यास पढ्दै गरेकोले पनि यो कुरा ठ्याक्कै बिझ्यो । धर्मको प्रभाव पढेलेखेका र वैज्ञानिक सोच राख्ने व्यक्तिहरूमा त हुन्छ भने त्यस्तै समाजको अंश बनेकाहरूमा नहुने कुरै भएन । कथाले कुमारी प्रथाको सिधै विरोध त गरेको जस्तो लागेन तर बाल मनोविज्ञानको ख्याल गर्नु चैं पर्छ भनेको झैं लाग्यो ।

अब पालो पहिलो स्थान पाउने कथाको । मनोजबाबु पन्तको “बुढो लाँकुरीको रूख”ले भेडीगोठमा पचासौं वर्ष बिताएका लछिमान गुरुङको एक दिनको कहानी भन्छ । सँगसँगै बसाइँसराइको कारण गाउँमा किशोर/युवा नभेटिने समस्या र “आधुनिक विकास”का नाममा आएको प्राचीनताको विनाश यसले संवाद र विम्बमार्फत् समेटेको छ । बाटुलो घरको रोदी, लाँकुरी रूखको कचहरी, लाहुर जाने युवाहरूको तयारी जस्ता विषय पनि यसमा आएका छन् । युद्धबाट ज्यान जोगाउन भागेको लछिमानले श्रीमतीको नाममा आएको आफ्नै “मृत्यु”को पेन्सन खाएको प्रसङ्गमा हास्यरस छ । गोठको उत्तराधिकारी खोज्न नसकिरहेको उनी अब भने कालबाट भाग्न नसक्ने स्थितिमा पुगेको छन् । सामान्य कथामा पनि लछिमानको चरित्र चित्रणसँगै, उसका सुखदुःख, गुरुङ संस्कृति, साथै लछिमान र लाँकुरीको रूखको सम्बन्धलाई समेट्न सक्नु नै यस कथाको शक्तिशाली पक्ष  हो ।

उत्कृष्ट कथाका पच्चीस प्रतियोगी कथा पढिसकियो । चार अतिथि कथाको समीक्षा र समग्र अनुभव लिएर अन्तिम भागमा उपस्थित हुनेछु ।

देश सिध्याउने दलालहरुको नाममा !

By

On October 23, 2023

In Blogging, Humanity, Humans and Humanity, Nepal, Nepali, Public Interest, Writing, नेपाली

“एसियाको सबभन्दा गरीब देशको नागरिक भएकोमा बधाई छ !” फेसबुकमा देखियो । केही छिन पछि अर्को पोस्टमा भेटिएको थियो, “International Monetary Fund (IMF) ले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनले नेपाललाई एसियाकै सबैभन्दा गरीब देश भनेको छ ।” IMF ले २०२३ अक्टोबरको “World Economic Outlook” निकालेको छ भन्ने कुरा गूगल सर्चबाट थाहा भयो । प्रतिवेदन सर्सर्ती हेर्दा त्यस्तो लेखिएको कतै भेटिन्न ! “Find” tool प्रयोग गरेर poor keyword खोज्दा पनि सिधै कुनै देशलाई धनी भनेकै छैन ! अलमल्ल परें । ५-६ घण्टापछि ट्विटर (सरी, X) मा FACTS ले राखेको एउटा ग्राफ भेटेँ । त्यसमा हरेक महादेशका सबभन्दा गरीब देशहरू थिए । स्रोत थियो अप्रिलको World Economic Outlook । त्यसमा पनि खोजें । खोजेको कुरा पाइनँ । फेरि गूगलमा खोज्दा चाहिँ एउटा लिङ्क भेटियो । Global Finance Magazine को त्यो पेजमा FACTS ले राखेका देशहरूको सूची थियो । त्यस पत्रिकाले IMF कै अप्रिलको प्रतिवेदनको आधारमा गरीब देशहरूको सूची तयार गरेको रहेछ । यमन र अफगनिस्तान जस्ता युद्धपीडित देशहरूलाई नराख्दा नेपाल एसियाको सबैभन्दा गरीबमध्येकै देश रहेछ । (IMF को interactive page यता हेर्नुहोला ।) हुन त गरीबीको मापन गर्न प्रयोग गरिएका index हरूमा केही समस्या छन् भनेर IMF ले नै भनेको छ तर हामी धनले त गरीब भयौँ नै, सोचले समेत दरिद्र छौँ । यसमा कुनै शङ्का नगरे हुन्छ !

यति हुँदा पनि हाम्रा शासक, प्रशासक, कर्मचारी र अलिकति पनि शक्ति हुने जोसुकैलाई भने लज्जाबोध छैन । यी र केही “जान्नेसुन्ने” मानिसहरूको तर्क कस्तो हुन्छ भने, “राजाको शासनमा कहाँ अहिले जस्तो थियो ? अहिले त्यो बेला भन्दा धेरै राम्रो छ ! जनताले बोल्न पाएका छन् ! राजाको पालामा राजदरबार नजिकका मान्छेसँग मात्रै धन थियो । अहिले जोसुकैलाई कमाउने मौका छ । त्यसैले, पहिलेभन्दा धनी छन् त जनता !”

समयको क्रमसँगै आफैं हुने परिवर्तनमै रमाउने यी वर्ग देशमा कुनै समस्या नै देख्दैनन् । समस्या नदेखे पछि समाधान गर्नै परेन ! समस्या किन देखिँदैन भने यिनको आँखामा पट्टी बाँधिएको छ–सत्ता, शक्ति र सम्पत्तिको । सत्ता, शक्ति र सम्पत्ति आर्जन मात्रै उद्देश्य भएपछि मानिस भ्रष्ट बन्छ । धर्म र कर्तव्य के हो भन्ने बिर्सिएका यिनीहरूले सहीलाई झुठ र गलतलाई सही बनाइदिन्छन् । असल मानिसहरूलाई यिनीहरू आफ्नो वशमा पार्न खोज्छन् ताकि आफूजस्तै बनाउन सकियोस् । अरूलाई दोषी देख्ने यिनका आँखाले आफूलाई भने असल देखाउन खोज्छन् । यसरी अधर्म फैलिन्छ हरेकको मनमा । मेरो देश यस्तै अधर्मीले भरिएको रहेछ । ज्ञान, विज्ञान र धर्म लत्याउने गतिछाडा दलालहरूले भरिएको देश गरीब नभए के हुन्छ ?

ए शासक, प्रशासक, कर्मचारी, व्यापारी र थोरै मात्रै पनि शक्ति पाउने वित्तिकै मैमत्त हुनेहरू ! तिमीहरूको धर्म के हो ? देशमा बनेका कानून, नीति, नियमलाई सत्कर्मका साथ पालना गरेर जनकल्याण गर्नु हैन ? देशको हित हुँदा तिमीहरूको हित हुने हैन ? सत्ता, शक्ति र सम्पत्तिको लागि जे पनि गर्ने ? अनेक सुविधा लिने अनि कसैको स्वार्थ पूरा गर्न घुस, गिफ्ट, दान लिने ? कानूनको धज्जी उडाउने अनि हास्दै हिँडने ? लाज पचाएर अझै एक अर्कालाई गाली गरेर आम जनतालाई भ्रमित पार्ने ? अनि मिलेमतो गर्न पायो भने चै जे पनि गर्ने ?

तिमीहरूले आफ्नो आत्मा त बेच्यौ नै, मान्छे पनि बेच्छौ । तिमीहरू यति मूर्ख छौ कि तिमीहरूलाई लाग्छ आफ्ना आफन्तहरू तिमीले बेचेका छैनौ । तर तिमीहरूका सन्तानहरू अहिले कहाँ छन् ? के गर्दैछन् ? तिमीहरूका साथमा छन् ? साथमा भएकाहरू कुन स्वार्थका लागि बसेका छन् ? मनैदेखि कर्तव्य वुझेर स्याहार सुसार गर्छन् ? तिमीहरूका कुरा मान्छन् ? यहाँ करोडौंको धनसम्पत्ति भए पनि तिमीहरूका सन्तान किन विदेशमा दुःख गर्न खोज्छन् ? सोचेका छौ कहिले ? सोच्ने भए गति किन छाड्थ्यौ होला र ?

ल सुन ! तिमीहरूका सन्तान तिमीसँग छैनन् किनकी उनीहरूलाई (प्रत्यक्ष नभए उनीहरूको ब्रह्मलाई थाहा छ) त्यो धन सत्यको हैन । तिमीहरू ज्ञानलाई दुत्कार्छौ, तिमीहरूका सन्तान अनैतिक बन्दै जान्छन् । तिमी विज्ञानको उपहास गर्छौ, तिमीहरूका सन्तानले यहाँ अवसर गुमाउँछन् । तिमीहरू अधर्म गर्छौ, तिमीहरूका सन्तान टाढिँदै जान्छन् । तिमीहरू दुष्कर्म गर्छौ अनि परिणाम राम्रो हुन्छ ? वर्षौं “मिहिनेत” गरेर कमाएको तिमीहरूका घरमा तिमीहरू किन एक्ला छौ ? तिम्रै कुकर्मको फल हैन ? एउटा पुस्ताले गरेको कुकर्मले आउने सन्तानहरूलाई कतिसम्म पिर्छ भन्ने त थाहा छ त तिमीहरूलाई ! महाभारत बिर्स्यौ ?

हुन त तिमीहरू महाभारत (र अरू शास्त्र) लाई फगत कहानी मान्छौ । त्यहाँ भएका सत्कर्मका उपदेश तिमीहरूलाई विष लाग्छ । तर मस्तिष्कको कुनामा कतै स्वविवेक भएको भए तिमी देख्थ्यौ कसरी इन्द्रीयलाई वशमा राख्न नसकेका शान्तनुले गर्दा उनका राजा हुन योग्य छाेरा राजा बन्न पाएनन् । राजगद्दीप्रति सधैँ वफादार हुन खोज्दा भीष्म, द्रोण र कृपाचार्यले धर्मका विरुद्ध बोल्न सकेनन् । विभिन्न पात्रका कुकर्म, द्वेष र महत्त्वाकांक्षाले भएको युद्धमा शान्तनुका सन्तान मात्रै नासिएनन्, लगभग पूरै भारतवर्षको विनाश भयो । तिमीहरू पनि एउटा सभ्यता विनाश गर्दैछौ । तिमीहरूले नपाएर मात्रै हो, पाउने भए यो देश उहिल्यै बेचिसक्थ्यौ । र त बेलाबेला भन्छौ, “नेपाल भारत, चीन, वा अरू कुनै देशमा विलय भएको भए नि हुन्थ्यो !” कुलाङ्घारहरू !

दशैंकाे बेला छ । वर्षभरिको “दुःखकाे फल” भित्र्याउने समय यही हो भन्दै सेवाग्राहीसँग खुल्लम खुल्ला रकम माग्ने सरकारी कर्मचारीदेखि दशैंका नाममा बढी पैसा उठाउने पसले, होटेल र गाडी साहुहरू सबै चोर हौ । तैपनि नैतिकता नभएका तिमीहरू खुब मजाले आशीर्वाद दिन्छौ सन्तानलाई, “ज्ञानी हुनू, ठूलो मान्छे हुनू, सबैले मान्ने हुनू !” अनि तिम्रा कर्म चै के हो ? छोराछोरीका आँखामा हेरेर आदर्शका गफ गर्न कसरी सक्छौ ? कति सम्म चैं किच्चक हौ ?

तिमीहरूलाई यहाँ कसले मान्छ ? तिमीहरूमा न ज्ञान छ न विज्ञान मान्छौ न त धर्म । जो तिमीहरूलाई नमस्ते गर्दै आउँछ नि, तिमीहरूलाई सम्मान गर्न हैन, कि त तिमीहरूबाट काम लिन आउँछ कि त बाध्यताले । जसको मुखमा एउटा अनि मनमा अर्को कुरा हुन्छ, त्यस्तो मानिसको सङ्गत गर्नु तरबारको धारमा हिँड्नु बराबर हो भनेर शास्त्रले पनि भन्छ । तिमीहरूको सङ्गत गर्यो भने साधु पनि कि त चोर बन्छ कि त शुलीमा चढ्छ ।

हुन त तिमीहरू बेलगाम घोडा हौ । तिमीहरूलाई शास्त्र व्यर्थ लाग्छ, अर्ती गाली लाग्छ, कानून, विधि र विज्ञान बोझ लाग्छ तर तिमीहरूका सन्तान त तिमीहरूलाई आफ्नै लाग्छ नि हैन ? मरेर जाँदा तिमीहरूले लाने केही हैन, सबै कुरा छोडरै जान्छौ । सुकर्म छाड्यौ भने तिम्रा सन्तान पनि खुशी हुन्छन् तर कुकर्मले तिनलाई पनि सुख दिँदैन । कमसेकम तिनका लागि त केही सत्कर्म गर !

धनभन्दा माथि देश हो अनि देशभन्दा माथि धर्म ! यति बुझ्ने यहाँ कोही देख्दिन । देश राजनीतिले खत्तम भएको हैन, कुनीति र कुनियतले हो । राजनीति भनेको त राजा (इन्द्रीय र लोकभन्दा माथि हुने) को नीति अनि नीतिको राजा हो । नीतिको जग नैतिकतामा हुन्छ जुन हामी नेपालीमा छँदै छैन । उज्वल थापाले भनेझैं एकले अर्कोलाई पाएसम्म लुट्न तयार छौं हामी । यो लुटको चक्रव्यूह तोड्न सक्ने अर्जुनलाई यहाँ युद्धभूमिबाट लखेटिन्छ । केही गरौँ भन्ने अभिमन्युजस्ता जोशिला तर अनुभव कम भएका युवाहरूलाई चक्रव्यूहमा फसाएर मारिन्छ । शकुनि र दुर्योधनको राज छ यहाँ । भीष्म र द्रोणहरू लाचार भई दुष्टहरूको साथ दिइरहेका छन् । यो सब देखेर दिक्क भएका मानिसहरू देश छोडिरहेका छन् । म तिमीहरूका सब कर्तुत निराश भएर हेर्दै भन्दै छु, “यो देश उँभो लाग्ने छाँट छैन ।”

र, यति निराश म कहिले पनि भएको थिइनँ ।

इन्टु मिन्टु लण्डनमा

By

On May 4, 2023

In Blogging, essay, Nepal, Nepali, नेपाली

लोक सेवाको परीक्षा केन्द्र राखिएको एउटा स्कूल । अलि छिटै पुगेकाले यताउता गरिरहेको थिएँ । आँप(?) को रूखमुनि उभिएर अगाडिको ब्लकतिर हेरिरहेको थिएँ । एउटी सानी (सायद कक्षा एक या दुईमा पढ्ने) केटी झ्यालमा आइन् । उनी सँगै आए तीनचार जना अरु केटीहरू । “ओहो ! आज कति धेरै कति धेरै नौला मान्छेहरू !” उनीहरू भनिरहेका थिए । जिज्ञासा पनि थियो आफूआफू बीचमा, “आज के हो ? किन आएका यी मानिसहरू?”

हामी पनि त स्कूलमा नयाँ मानिस आउँदा यस्तै कुराकानी गर्थ्यौं नि ! “को आए ? किन आए ?” जस्ता प्रश्नले मन उथलपुथल हुन्थ्यो । जवाफ नपाउन्जेल आँखा कक्षा बाहिर डुल्थे । तर बाहिर हेर्ने अनुमति कहाँ हुन्थ्यो र ? गुरु, गुरुआमाहरूले थाहा पाउनुभयो भने त सजाय पनि हुन्थ्यो । कक्षामा पढाइ नभएका बेला (लिजर)मा मात्रै बाहिर हेर्न पाइन्थ्यो । त्यो पनि डराइ डराइ !

यी साना नानीहरूको पनि लिजर पो थियो कि ? नभए त शिक्षकले बाहिर हेर्न पक्कै दिँदैनथे । उनीहरूको क्रियाकलापले भने मलाई तोत्तोचानको याद दिलायो । “सन् १९३० तिरकी जापानी तोत्तो-चानको सन् २०२० को दशकका नेपाली नानीहरूसँग के सम्बन्ध ?” एक मनले जवाफ माग्यो । अर्को मनले भन्यो, “बालसुलभ चञ्चलता त जहाँ र जहिले पनि उस्तै हुन्छ, हैन ?” मनको वादविवाद चलिरहेकै बेला परीक्षार्थी मध्येकी एक महिलाले ती बालिकाहरूतिर हेरेर हात हल्लाइन् । जवाफमा सुरुमा झ्यालबाहिर हेर्ने अग्ली केटीले हात हल्लाई । म अनायास मुस्कुराएँ । उनीहरूले भने मलाई याद गरेनन् । केही बेर पछि तिनै साना नानीहरू म उभिएको ठाउँमा हेर्न  थाले । मैले हात हल्लाएँ । उनीहरू लजाए । अघि एक अपरिचित महिलालाई सजिलै हात हल्लाएका नानीहरू अहिले एक अपरिचित पुरुषसँग भने लजाए । त्यसमा सायद डर पनि मिसिएको थियो कि ?

***

इन्टु मिन्टु लण्डनमा

हाम्रो बाबा पल्टनमा

स्कुलको पाले दाइ

पहिलो घण्टी बजाइदेऊ

टिनिनिनिनी… झ्याप्प

एकछिनपछि बच्चाहरूले गीत गाउँदै खेलेको सुनियो । नोस्टाल्जिक भइयो । यो गीतिखेल कति पुरानो हो थाहा छैन तर सानामा खेलेको याद अझै ताजा छ । सुगम पोखरेलको एउटा गीतमा पनि यो अट्यो । धेरै अघि नै बालबोलीमा बसिसकेको यो गीत अहिलेका केटाकेटी पनि यही गीत गाइरहेका छन् । केही वर्षपछि सायद मेरी छोरी पनि यो खेलमा सहभागी हुनेछिन् र सायद उनीपछिको पुस्ता पनि।

यति शक्तिशाली यो गीतिखेल कसले सुरु गर्यो होला ? कसरी फैलियो होला ? मन कल्पिन थाल्यो । कतिपय कुराहरु जीवनमा यसरी धुलिएका हुन्छन् कि तिनको सुरुवात कसरी भयो भन्ने कुरा कल्पना समेत गरिँदो रहेनछ । तर अब भने यो बालखेलको रचयिताबारे जान्न मन भयो । जान्न मन भयो इन्दु र मिन्टु को थिए ? कसरी लण्डन पुगे ? गीत गाउने बच्चाका बाबु पल्टनमा कसरी पुगे ? कुन पल्टनमा छन् अनि कहाँ लडाई गर्दैछन ? फर्किएर आउलान् कि नाउलान् ? जिउँदै आउलान् कि बाकसमा ?

मनमा आएका यी प्रश्नहरूको उत्तर भेटिएन । तर जवाफको अभावमा मन कहाँ शान्त भयो र ? यो त झनै छट्पटियो । अरू प्रश्नलाई थाती राखेर इन्दु र मिन्टु कस्ता थिए होलान् र कसरी लण्डन पुगे होलान् भनी कल्पिन थाल्यो । इन्टु मिन्टु सम्भ्रान्त वा लाहुरे परिवारमा जन्मिएका थिए कि ? कम्तीमा ४० वर्ष अघि गीत रचिएको थियो भने त्यो कालखण्डमा लण्डन जाने ल्याकत धनीमनी र बेलायती गोर्खा रेजिमेन्टमा सैनिक सेवामा भर्ती हुनेसँग मात्रै थियो । धेरै सम्पत्ति भएका तर ठूला व्यापार नभएका धेरै नेपाली परिवार बेलयात मात्रै होइन, अमेरिका, अस्ट्रेलिया र युरोपेली देशहरूप्रति आकर्षित हुने गरेको धेरै समय भइसकेको छ । उनीहरू यहाँ अवसर देख्दैनन् । अवसर भए पनि विदेशी मुद्रा साटेर आउने रकम र उताको जीवनशैलीको लालसाले गर्दा नेपालमा अडिन सक्दैनन् । पछि केही मध्यम वर्गीय परिवारका सदस्यहरू पनि यही सिको गर्दै उता पुगे । अहिले रहरले देश बस्नेको सङ्ख्या नगण्य छ ।

गीतिखेलका पात्रहरूका बाबाहरू पल्टनमा छन् । कुन पल्टनमा होलान् बाबा ? बेलायती गोर्खा पल्टनमा कि भारतको गोर्खा पल्टनमा ? सिंगापुरमा कि हङकङमा ? खाडीमा पसिना चुहाउँदै छन् कि ? कतै कुल्ली र दरबानको काम गर्दै मुस्किलले कमाइरहेका छन् कि ? गाउँघरमा पल्टने हुँ भन्दा मान बढ्ने भएकाले पल्टनमा छु भनेर ढाँटेका पो हुन् कि ? इन्टु मिन्टु जति सुरक्षित र सम्पन्न छैनन् कि ? सम्पन्न हुन पनि सक्छन् तर यी बाबाहरू सुन्दर भविष्य लागि ज्यान हत्केलामा राखेर श्रम बेच्न पुगेका पक्कै हुन् ।

हाम्रो पुस्ता केही हदसम्म “पल्टने” बाबाहरूले पालेका हुन् । तिनका छोराछोरीले पनि त्यही बाटो अँगालेका छन्। जुन सङ्ख्यामा देश छोड्नेको लर्को छ, त्यसले हामीलाई सङ्कटमा लाने निश्चित छ । तर पनि राज्य गम्भीर बनेको छैन। हुन त उसले जनतालाई विदेशमा बेच्ने नीति लिएको छ । उसका कान बन्द छन् । सुन्न तयार छैन युवा पुस्ताको क्रन्दन । युवा पुस्ता सरकारी सेवा प्रति पनि आक्रोशित छन् अनि निजी संस्थामा हुने श्रम शोषणले गलेका छन् । केही युवाहरू सरकारी जागिरको चौतारीमा आराम खोजिरहेका छन् । म आफैँ पनि त्यस्तो चौतारी खोज्दैछु । खोज सफल हुन्छ हुँदैन थाहा छैन तर यसले पनि सन्तुष्ट बनाउला जस्तो लाग्दैन । राजनीति र प्रशासनमा युवाहरूको दह्रो हस्तक्षेप नभई अहिलेको अवस्था परिवर्तन हुन सक्दैन । यद्यपि, नवपुस्तामा भरिएको निराशा समाधान नहुने हो कि भन्ने डर छ । यो अन्तत: देशका लागि नै घातक हुन सक्छ । यो अन्धकारको अवस्थाबाट उज्यालोतर्फ लाने शक्ति युवाहरूमै छ । हामीहरू संयमित, इमान्दार र लगनशील हुन चाहिँ आवश्यक छ ।

२०८०/०१/२५

पुस्तक समीक्षा : बहत्तर सालको भूकम्प

By

On April 25, 2023

In Book Review, Geology, History, Humans and Humanity, Nepal, Nepali, Science And Society

यूरेसियन र इन्डियन टेक्टोनिक प्लेटहरूको टकराव पछि बनेको हिमालय पर्वतमा अवस्थित नेपाल भूकम्पीय दृष्टिकोणले जोखिममा रहेको क्षेत्र हो । भूकम्पको विषयमा ऐतिहासिक दस्तावेज चाहिं सन् १२५५ देखि भेटिएको छ । त्यस भूकम्पका कारण काठमाडौं उपत्यका (तत्कालीन नेपाल) राजा अभय मल्ल सहित एक तिहाइ जनसंख्याको मृत्यु भएको थियो । हाल सन् १३४४, १५०५, १८३३ का भूकम्पका विषयमा केही जानकारी हात लागेको छ । वि. सं. १९९२ मा मेजर जनरल ब्रह्म शमशेरले लेखेको “नेपालको महाभूकम्प १९९०” त्यस सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण पुस्तक हो । उनले नेपालमा सिस्मोग्राफ नभएका कारण वैज्ञानिक अध्ययन हुन नसकेको र त्यस बिहारलाई केन्द्रविन्दु मानिए पनि अरू ठाउँमा हुन सक्ने अनुमान गरेका थिए । पछिल्ला अध्ययनले नेपालको पूर्वी पहाड (सगरमाथाबाट करीब १० कि. मि. दक्षिण) लाई केन्द्रविन्दुका रूपमा स्थापित गरेका छन् । त्यसैगरी वि. सं. २०४५ मा उदयपुर केन्द्रविन्दु बनाई गएको भूकम्पपश्चात् गरिएका उद्दार र पुनर्निर्माणका विषयमा सरकारी दस्तावेजहरू पाउन सकिन्छ । त्यही भूकम्पपछि नेपलमा भवन निर्माण संहिताको समेत निर्माण भएको रहेछ ।

नेपालमा ठूलो भूकम्प जाने र त्यसले जिउधनको धेरै क्षति गर्ने पूर्वानुमानहरू आइरहेकै थिए । खासगरी काठमाडौं पश्चिममा उद्गम हुने महाभूकम्पको सम्भावनाका विषयमा अध्ययन भइरहेकै समयमा २०७२ वैशाख १२ गते बिहान ११ : ५६ मा गोरखाको बारपाकलाई केन्द्रविन्दू बनाई ७.६ लोकल म्यागनिट्युड (७.८ मोमेन्ट म्यागनिट्युड) को भूकम्प गयो । भूकम्पका कारण ८,९७० को मृत्यु भयो भने २२,३०२ जना घाइते भए । भूकम्प ठ्याक्कै यही मिति र समयमा जान्छ भन्ने पूर्वानुमान गर्न नसकिने भएकाले यसको पूर्वतयारी गर्दा जुनसुकै समयमा जान सक्छ भनेर तयार रहनुपर्छ । तर तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइराला विदेशमा भएका कारण देखाउँदै उद्धार कार्यमा केही ढिलाई भयो । कुन संयन्त्रले के गर्ने भन्ने कुरा पहिल्यै व्यवस्थित भएको भए अन्योल हुने थिएन ।

यही भूकम्पको वैज्ञानिक पक्ष, राहत र उद्दार एवम् पुनर्निर्माणका विषयमा लेखिएको पुस्तक हो–“बहत्तर सालको भूकम्प” । राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको निर्देशक समितिका सदस्य रहिसक्नु भएका प्रा. डा. तारानिधि भट्टराई, प्रा. डा. निमानन्द रिजाल, र डा. किशोर थापाले लेख्नुभएको पुस्तकलाई एक आधिकारिक दस्तावेजका रूपमा लिन सकिन्छ ।

पुस्तकको सुरुका तीन अध्याय भूगर्भ र भूकम्पका विद्यार्थीका लागि उपयोगी छन् । यो खण्ड पढ्दा प्रा. डा. तारानिधि भट्टराईले कक्षामा पढाउनुभएका कुराहरू सम्झँदै उहाँकै बोल्ने शैलीमा पढेँ । विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीमा पढेका कुरा नेपालीमा पढ्दा अनौठो लागेपनि अंग्रेजीमा पढ्दा भन्दा अझै प्रष्टसँग बुझियो । विश्वविद्यालयको परीक्षा नेपालीमा हुनुपर्छ भन्ने मेरो विचार झनै दरिलो भयो । भूगर्भ र भूकम्पशास्त्र नपढेका पाठकलाई भने केही समस्या हुन सक्छ । जस्तो कि, प्राइमरी वेभ, सेकेण्डरी वेभ र टाइम सिरिज (पृष्ठ ५४) को बारेमा थाहा नभएका पाठकको सहजताका लागि तिनलाई चिनाउने गरी चित्रहरू राखिएको भए हुन्थ्यो । त्यसैगरी, Modified Mercalli र EMS-98 intensity scale का बारेमा नाम मात्र दिइएको छ । ती तालिकाहरू अनुसूचीमा समेटिएको भए अझै प्रष्ट बुझिन्थ्यो ।

नेपालमा भूकम्पपछि गरिएका उद्धार र राहत एवम् पुनर्निर्माणका विषय पुस्तकमा समेटिएको छ । पुनर्निर्माणका क्रममा आएका समस्या र तिनलाई कसरी समाधान गरियो भन्ने कुराहरू यसमा आएका छन् । तथापि सबै समस्याका समाधान नभइसकेको अवस्था छ । राष्ट्रिय विपद जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण गठन भएपश्चात् विपद व्यवस्थापन चक्र अन्तर्गत पर्ने विपदअघिको पूर्वानुमान र पूर्वतयारी तथा विपदपछिको उद्धार, राहत र पुनर्निर्माणलाई समेट्ने प्रयास भएको छ । यस सन्दर्भमा “बहत्तर सालको भूकम्प” विषय विज्ञद्वारा लेखिएको विपद व्यवस्थापनसँग सरोकार राख्ने वैज्ञानिक, प्रशासक र तीनै तहका सरकारका प्रतिनिधिहरूले पढ्ने पर्ने किताब हो ।

पुस्तक: बहत्तर सालको भूकम्प

लेखक: प्रा. डा. तारानिधि भट्टराई, प्रा. डा. निमानन्द रिजाल, डा. किशोर थापा

पृष्ठ: ४०६

प्रकाशक: नेपा~लय

Good Bye, Dear 70s!

By

On April 14, 2023

In Blogging, essay, Musings, Nepal

Nepal was in turmoil when the 70s began. The first constituent assembly (CA) had died at the hands of our “visionary leaders” and the chances of getting a constitution that would “transform everything” were bleak. The election for the second CA took place on Mangsir 4, 2070, but it could not deliver on its promise.

The work on constitution only took place after the Gorkha earthquake of Baishakh 12, 2072. The 7.8 moment magnitude disaster killed 8,964 and injured 21,952 people. Thousands of people were displaced from their homes. The government had to take help from the international community to look for the lost, rehabilitate the homeless, and reconstruct the damaged structures. The need for financial aid was probably one of the factors that made our leaders work quicker on the constitution.

We finally got our seventh constitution on Ashoj 3, 2072. Although it wasn’t accepted in all the parts of the country, it gave hopes that it would change lives. It positively changed the lives of some marginalized people. But it did not bring the transformations the leaders said it would bring. Except on their lives, of course!

Federalism became a way to manage leaders, and it has failed to ignite any hope on youths. Decades of political instability has killed our hopes of economic change and political revolution, and more youths are fleeing the country. Despite having a large number of youth, we are turning into a country of the elderly. This issue will be even more serious in the 80s.

The 80s is arriving at a time of economic regression. The revenues have decreased, and we are spending more that we can earn. The NRB is seeking investment on bonds, economic activities are dying, and the government has decided to cut off social security. However, the government, economists and mainstream media are lying on our faces. Although we are losing trust on our institutions, we neither have courage not interest in fighting them. We are running from our problems, instead.

I think the 80s will be the last decade to “make or break” for Nepal. It’s high time we address the real issues and start solving them instead of denying or turning away.

लोकतन्त्र : केही आशा, धेरै आशंका

By

On January 18, 2023

In Blogging, essay, Humanity, Humans and Humanity, Nepal, Nepali, Politics

बिहानीले दिनको संकेत गर्छ भन्छन् । मङ्सिर ४ को चुनावमा तेस्रो भएको पार्टीका नेता जुन राजनीतिक दाउपेचको आडमा प्रधानमन्त्री बने अनि त्यसको रमिते मतदाता हुनुपर्यो, यो राम्रो बिहानीको संकेत हुँदै हैन । नेपाली कांग्रेसले ८९ सिट जितेको थियो । उसले प्रत्यक्ष तर्फ सदर मतको २५.७१% र समानुपातिकमा २३.१९% मत पाएको छ । जम्मा ७८ सिट जितेको नेकपा (एमाले) प्रत्यक्ष र समानुपातिकमा क्रमशः २६.९५% र ३०.८३% मत पाएको छ । तर सरकारको नेतृत्व गरेको छ प्रत्यक्षमा ११.१३% र समानुपातिकमा ९.३७% मत ल्याएको नेकपा माओवादी केन्द्रले !

Photo by Element5 Digital on Pexels.com

दुई वर्षअघि एमाले र माके एक थिए र नेकपा कहलाइन्थे । त्यो बेला आलोपालो प्रधानमन्त्री हुनुपर्छ भन्न थालेपछि एमालेका नेताले पार्टी फुटाइदिएका थिए । माकेका नेताले एक्लै नजित्ने संकेत पाएपछि चुनावमा कांग्रेसलाई बुई बोक्न लगाए । जब गन्तब्य आइपुग्यो, बुई बोक्नेलाई लात्ती हान्दै फेरि एमालेका नेतासँग मिल्न गए । एकले अर्कोलाई सत्तो सराप गर्ने तिनीहरू अहिले फेरि ‘लङ्गौटिया यार’ बनेका छन् । लात्ती खाने दलका नेताले पनि आफ्नो स्वार्थका लागि लात्ती हान्नेकै पाउ मोल्न गए, विश्वासको मत दिंदै ।

सत्तामा पुग्नको लागि जे पनि गर्ने यिनीहरूको नक्कचरो पाराले आजित भएका नेपालीहरू विकल्पहरू खोजिरहेका थिए / छन् । केही पार्टीहरू चुनावमा उदाए पनि । तर अरूभन्दा फरक हुन्छौं भन्ने उनीहरू सत्ताको तर मार्न व्यस्त छन् । २० सिट जितेको रास्वपाका सभापति गृहमन्त्री बने । नागरिकताको विषयमा अन्तिम निर्णय दिने गृहमन्त्रीको नै नागरिकता विवादमा छ र अदालतले मुद्दा हेरिरहेको छ । “अदालतमा मुद्दा चलिरहेकाले नबोलेका” पार्टीका नेताहरूमा पनि सत्ता र शक्तिकै आसक्ति देखिरहेको छु । यद्यपि मौका पाएको बेला केही सुधार गर्छन् कि भन्ने झिनो आशा छ ।

अहिलेको मन्त्रिपरिषद् यस्तो खिचडी बनेको छ कि के भन्ने ? गणतन्त्रवादीदेखि राजावादीसम्म अनि संघीयताका पृष्ठपोषकदेखि विरोधीसम्म सबैले मौका पाएका छन् । सायद समावेशीकरण भनेको यही होला । जे होस्, राज्य समावेशी बनाउनुपर्छ भनेर वकालत गर्ने पार्टीले नेतृत्व लिएको सरकार समाबेशी देखिएको छैन । गरीब, दलित र सीमान्तकृतलाई जति नै उत्थान गर्नुपर्छ भने पनि यो प्रणाली उनीहरूको पहुँचमा छैन ।

उसो त राजनीति सीमित व्यक्ति र पार्टीहरूकै नियन्त्रणमा छ । उनीहरू हामीलाई भोट हाल्न लगाउँछन् मीठा सपना देखाउँदै । अनि हामी मत हालिदिन्छौं । हुन त हामीसँग उपाय पनि छैन । न हामी कसैलाई भोट नहाल्ने भनेर मतपत्रमै छाप हान्न पाउछौं न त छानिएका प्रतिनिधिको काम चित्त नबुझ्दा तिनलाई फिर्ता बोलाउनै सक्छौँ । नेताहरू मैमत्त साँढेजस्ता बन्छन् अनि हामी चैं बाली खाएको देख्दादेख्दै पनि धपाउन नसकेर आफूले आफैंलाई सराप्छौँ । यति नै त होला नि हामीले पाउने लोकतन्त्र !

Save Tri-Chandra

By

On July 9, 2022

In Blogging, essay, History, Humanity, Humans and Humanity, Nepal, Nepali, Personal, Politics, Public Interest

Chandra Shamsher Jung Bahadur Rana inaugurated the Tribhuvan-Chandra (now called Tri-Chandra) College in 1918. After the inauguration, he supposedly said, “I dug a grave for the Ranas with my own hands.” What caused the downfall of the Ranas–the college or his division of Ranas into three classes–might have been debated by historians. What this statement shows, however, is the attitude of the rulers towards this educational institute.

Tri-Chandra has been ill for a long time. When I had written a poem, titled Shatabdi (Century), the condition of the original building (Ghantaghar) was already bad. The walls were rotting, peepal had sprouted in the cracks, and roofs were leaking. I used to call it a Ghost House. After the earthquake of April 2015, the laboratories of the Department of Geology had been shut down. Since then, the practicals have never been regular. The southern section of the building closer to the Jame Masjid collapsed last year. Ironically, the building which produces geologists who study earthquake and earthquake resistance technology has suffered such a fate!

Tri-Chandra College has always been a torch-bearer in Nepalese politics. The vicinity of Narayanhiti Palace and Singha Durbar as well as other centers of power may be one of the reasons. However, the impact of this college on politics was predicted by Chandra Shamsher himself. Tri-Chandra’s students have been part of movements that toppled the Ranas, the Panchayat, and the Shah dynasty. From talents and visionaries like Mahakavi Laxmi Prasad Devkota, Bal Krishna Sam, Dayananda Bajracharya, and so on to the present PM Sher Bahadur Deuba and popular leader Gagan Thapa (who are not doing that great, by the way), Tri-Chandra College has produced many personalities in the past.

The curse that has dragged Tri-Chandra College into this abyss is perhaps politics itself. The ones who used Tri-Chandra as ladders to gain power, probably don’t want the youth to come up. Perhaps, they see the rise of college as a grave to their political careers. If not so, why haven’t they done anything since the earthquake?

Some students somehow got united and conducted a march demanding to save Tri-Chandra. It touched me. How could I forget about the institute where I studied for four years? Why did I stop writing blogs about the state of the college? Why didn’t I join #SaveTriChandra campaign earlier?

I don’t know who is responsible for improving the condition of the college. I don’t know if the college, university, or the government should work towards saving the college. What I do know is that the current students and the alumni all can help the college. A lot of us can provide financial and technical support. If not, we can at least raise our voices. Let’s do something, please! Let’s save Tri-Chandra!

***You can read the Nepali version here.***

Page 3 of 11

Previous

Next

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén